‘Europese landen die hun krachten bundelen, zijn samen de beste van de wereld’

Investeren in Europees onderzoek helpt grote maatschappelijke problemen oplossen en is goed voor de concurrentiekracht van Europa. Daarover zijn Robert-Jan Smits (directeur-generaal Onderzoek en Innovatie van de Europese Commissie) en Jos Engelen (voorzitter NWO en oud-plaatsvervangend directeur van CERN) het eens. Waarom gebeurt het dan te weinig?

Smits vindt de nationale onderzoeksorganisaties te afwachtend en te veel gericht op hun beperkte nationale eigenbelang. Engelen stelt dat NWO best over de grens wil financieren, maar het ministerie van Financiën niet. Daarvoor moet Brussel in actie komen. 

Jos Engelen en Robert-Jan SmitsJos Engelen en Robert-Jan Smits

Robert-Jan Smits Het is onze missie een Europese interne markt voor onderzoek te creëren zonder barrières voor de mobiliteit van onderzoekers, met open recruitment aan de universiteiten en met hoogstaande onderzoeksinfrastructuren voor onderzoekers. We willen dat onderzoekers hun beurzen over de grenzen kunnen meenemen, en dat ze geen pensioenbreuk hebben als ze elders onderzoek gaan doen. Ook willen we graag dat de nationale onderzoeksorganisaties niet alleen nationaal investeren in onderzoek en innovatie, maar ook samenwerken om die Europese onderzoeksruimte (ERA) te creëren en grote maatschappelijke problemen op te lossen.

Jos Engelen De Europese benadering is ingegeven door de grote maatschappelijke uitdagingen die Europa voor de komende jaren ziet. Het is belangrijk dat niet alle landen daar hun eigen onderzoeksagenda’s op loslaten, maar kijken hoe die onderling samenhangen. Europa is daarom het Joint Programming-proces begonnen om de lidstaten te laten samenwerken. Een fantastisch idee, dat helaas maar langzaam van de grond komt. Dat zou sneller gaan als de Commissie er ook geld bij zou doen, en niet alleen zou suggereren dat het geld wel komt als we maar samenwerken. Want dat werkt niet. Europa zou meer kunnen betekenen door boter bij de vis te doen. 

Jos Engelen en Robert-Jan Smits

Robert-Jan Smits Waarom hebben de nationale organisaties niet zelf het initiatief genomen voor ERA? De European Research Council (ERC) is al dertig jaar lang een droom van alle NWO’s van Europa. Het idee was dat ze één procent van hun nationale budget in een Europees mandje zouden stoppen. Maar het is de Commissie die de mouwen heeft opgestroopt en de ERC heeft opgericht. Waarom is dat de nationale organisaties nooit gelukt?

Jos Engelen Omdat het niet de NWO’s zijn die weigeren om over de grens te investeren. NWO krijgt op basis van haar strategie publieke middelen waar het kabinet een stempel op zet. De volgende stap, binnen Europa over de grens investeren, is inhoudelijk gemakkelijk te zetten. Maar politiek niet. Daarom zou de Europese Commissie dit soort principiële beslissingen moeten nemen. Dan is het vervolgens veel gemakkelijker voor ons als NWO om beleid dat door de lidstaten wordt ondersteund – en dus ook door onze minister – te implementeren.

Robert-Jan Smits Wij hebben op Europees niveau initiatieven voor grootschalige infrastructuren genomen. Die vormen een essentieel onderdeel van de ERA. Maar de nationale onderzoeksinstellingen die om die projecten hebben gevraagd, zijn nu niet bereid om er ook echt in te investeren. Zeker niet als ze niet in hun eigen land worden gebouwd. Aan CERN is door verschillende landen meebetaald, aan de telescopen in Chili ook. Maar FAIR (deeltjesversneller, red.) in Darmstadt en XFEL (electronenlaser, red.) in Hamburg zijn vooral met Duits geld gebouwd. De European Spallation Source (ESS) in Lund die iedereen wil hebben, komt nog niet van de grond omdat de toegezegde nationale bijdrages van de partners buiten Zweden onvoldoende zijn om de gehele infrastructuur te bouwen.

Jos Engelen Die projecten zijn begonnen als nationale initiatieven waarbij andere landen konden aanhaken. Dat moet niet als je een Europees project wilt. Ook is er geen centrale Europese regie op gevoerd. De enige die daar de autoriteit voor heeft, de Commissie, heeft dat niet gedaan. Dat is een politiek verhaal. Wat de Nederlandse positie betreft: met een jaarlijks budget van 625 miljoen kan NWO niet geloofwaardig zeggen dat Nederland een miljard kan investeren in zo’n project, en ook nog eens jaarlijks honderd miljoen om het te laten draaien. Dat gaat gewoon niet.

Wij vragen de nationale NWO's om een ambitieuze Europastrategie
- Robert-Jan Smits

Robert-Jan Smits De maatschappelijke problemen die we hebben – de vergrijzende bevolking en de toename van neurodegeneratieve ziekten die daarmee gepaard gaat, de energievraagstukken, de voedselveiligheid, de cybersecurity – zijn dusdanig groot dat geen enkel land daar in zijn eentje een oplossing voor heeft. Omdat het publieke geld voor onderzoek slechts voor een kleine tien procent op Europees niveau zit, hebben we tegen de lidstaten gezegd: maak gemeenschappelijke onderzoeksagenda’s op strategische prioriteiten die maatschappelijke problemen kunnen oplossen, en bundel je activiteiten. Dat resulteert in mooie initiatieven, zoals op het gebied van dementie en resistentie tegen antibiotica. De Europese Commissie is bewust buiten dat proces van samenwerking tussen de lidstaten gebleven, om de vrees weg te nemen dat Brussel de nationale agenda’s en uiteindelijk ook de nationale budgetten zou willen controleren. Wij zijn er wel graag bij als waarnemer en willen ook geld geven om deze initiatieven te ondersteunen, maar de lidstaten moeten ze zelf dragen. Want negentig procent van de middelen voor Europees onderzoek zit bij hen. Wij willen graag dat zij dit geld structureel en veel gecoördineerder uitgeven. Europese landen die hun krachten bundelen, zijn samen de beste van de wereld. CERN is daar een mooi voorbeeld van. Dat kan op nog meer terreinen.

Jos Engelen Het Joint programming-process is in verkeerde handen. In dat proces maken ambtenaren de dienst uit in plaats van vertegenwoordigers uit de wetenschap zelf. Ik begrijp ook niet waarom Science Europe (waarin wetenschapsorganisaties van 27 landen zijn vertegenwoordigd, red.) daar zijn hand niet op heeft weten te leggen. Je geeft CERN als voorbeeld van een geslaagd gemeenschappelijk initiatief. Dat is een verkeerd voorbeeld, want het heeft nooit navolging gekregen. Waarom niet? Omdat landen niet over de grens willen investeren. En zo’n grootschalige infrastructuur kan maar op één plek staan. CERN is de uitzonderling op de regel.

Jos Engelen en Robert-Jan Smits

Robert-Jan Smits NWO heeft momenteel geen ambitieuze Europese agenda gericht op Europese positionering en concrete investeringen in Europa. Ik zie alleen een Europese paragraaf over benchmarking met andere onderzoeksfinanciers. Dat geldt trouwens voor alle nationale onderzoeksfinanciers. Ze zijn gericht op informatie-uitwisseling en netwerken, maar een Europese strategische agenda gericht op concrete samenwerking en positionering in het Europese landschap ontbreekt. Dat vind ik heel jammer.

Jos Engelen Er zit een verschil tussen de grote Europese visie die jij hebt – en die ik deel, want ik voel me ook Europeaan – en de hardnekkige dagelijkse realiteit waarmee ik als voorzitter van NWO te maken heb. Ik kan die visie niet in de plaats stellen van mijn dagelijkse gang naar het ministerie. 

Robert-Jan Smits Wij proberen die Europese agenda levend te houden. Daarom vragen wij de nationale NWO’s om een ambitieuze Europa-strategie. Zij moeten daarvoor niet alleen aan Brussel geld vragen, maar ook eigen middelen inzetten. Sommige onderzoeksfinanciers vertellen ons dat ze van hun ministerie van Financiën niet mógen investeren in Europeanisering, en geen open recruitment-beleid mogen voeren. Dat is jammer en dat is bovendien in strijd met het gedachtegoed van de Europese interne markt. Er is in dat opzicht nog een heel lange weg te gaan voordat we die echte Europese onderzoeksruimte hebben. Toch ben ik niet voor een Brussel dat zegt hoe het moet. Ik wil dat we dat samen met organisaties als Science Europe doen.

Jos Engelen De Europa-paragraaf van NWO zal de komende jaren groeien zolang de Europese agenda inhoudelijk goed, inspirerend en interactief blijft. Er zijn binnen Europa bi-, tri-, en quadrilaterale overeenkomsten waarin we joint calls doen en een van de deelnemende partners verantwoordelijk is voor de verdeling van de middelen. Zeker met councils die we kennen en vertrouwen kunnen we werken, en dat zal toenemen. Maar in onze strategie spelen ook het nationale perspectief en de topsectoren een rol. Op basis daarvan krijgt het Nederlands onderzoek publieke financiering.

Robert-Jan Smits De collega's van het ministerie van Financiën letten op de kosten van onderzoek, maar niet op de economische waarde die onderzoek later oplevert. Terwijl landen die investeren in de kenniseconomie, het snelst uit de crisis raken: Zwitserland, Duitsland, Scandinavische landen. Europa genereert op dit moment dertig procent van de kennis in de wereld. Dat is waanzinnig knap voor zo’n klein continent. Dat moeten we op zijn minst zien te consolideren. De toekomstige begroting van de EU zal kleiner worden, maar onderzoek en innovatie krijgen twintig miljard meer. Dat is een politieke keuze en een investering in de toekomst van Europa. Brussel zal erop blijven hameren dat er ook op nationaal niveau wordt geïnvesteerd in onderzoek en innovatie. Dat hebben we ook tegen Nederland gezegd.

Jos Engelen Dat blijven investeren noodzakelijk is, vinden wij natuurlijk ook. Ik zie de financiering van wetenschap alleen maar belangrijker worden. Straks lopen er negen miljard mensen rond, met alle problemen van dien. Die kun je niet oplossen zonder wetenschap. Over twintig jaar zal wetenschapsfinanciering veel minder ter discussie staan dan nu. Mijn opvolger heeft het dan gemakkelijker dan ik nu. Maar dat duurt nog wel heel lang…

NWO en Europa

NWO zet zich in voor een goede afstemming tussen het Nederlandse en het Europese onderzoeks- en innovatiebeleid. Hierbij staat een actieve deelname aan de European Research Area (ERA) centraal. Doel van ERA is de realisatie van vrij verkeer voor onderzoekers en onderzoeksgegevens binnen Europa. Hieraan wordt op veel terreinen gewerkt. Het Joint Programming-proces is bijvoorbeeld een manier om de onderzoeksprogramma’s van Europese landen op elkaar af te stemmen. Op vrijwillige basis coördineren Europese lidstaten nationale onderzoeksactiviteiten met een gezamenlijk budget en onderzoeksagenda. De inzet vanuit NWO is de NWO-thema’s (inclusief topsectoren) aan te laten sluiten bij de grand challenges van Europa. Ook draagt NWO actief bij aan het Zevende Kaderprogramma (KP7) en Horizon2020 (de onderzoeks- en innovatieprogramma’s van de Europese Commissie) door te participeren in Europese overleggen en netwerken. Naast onderzoeksfinanciering draagt NWO bij aan de overige onderdelen van de ERA, zoals research infrastructures en Open Access. In de Europese context trekt NWO met name op met collega-onderzoeksorganisaties die zich hebben verenigd in Science Europe.

Meer informatie


Auteur: Malou van Hintum
Fotografie: Harry Meijer 

Dit artikel verscheen eerder in Hypothese, jaargang 20 nummer 4 (november 2013)