Prof. dr. J. (Jan) Zaanen

Natuurkunde, Universiteit Leiden, Spinozalaureaat 2006

Prof. dr. J. (Jan) Zaanen

Jan Zaanen (1957) is hoogleraar Theoretische Natuurkunde aan de Universiteit Leiden.

Professor Zaanen ontving de NWO-Spinozapremie onder andere voor zijn baanbrekende inzichten in de elektronische eigenschappen van materialen die bij hogere temperaturen supergeleidend worden.

Jan Zaanen (17 april 1957, Leiden) studeerde in 1982 cum laude af in de chemie aan de Rijksuniversiteit Groningen, waar hij vier jaar later eveneens cum laude promoveerde bij Spinozawinnaar George Sawatzky. Na een postdoc aan het Max-Planck Institut für Festkörperforschung in Stuttgart, werkte hij met steun van stichting FOM enige tijd als onderzoeker bij AT&T Bell Laboratories in de VS. In 1993 keerde Zaanen terug naar Nederland, waar hij als KNAW fellow aan de Universiteit Leiden werkte. Sinds 2000 is hij hier hoogleraar. In 2004 kreeg hij bovendien een aanstelling voor een jaar als gasthoogleraar aan de prestigieuze Stanford University. In datzelfde jaar won hij de Nationale Wetenschapsquiz van NWO en VPRO, wat hij met trots op zijn cv vermeldt.

Jan Zaanen is een buitengewoon ambitieus wetenschapper, die zichzelf riskante doelen stelt. Hij zoekt naar de grootste uitdagingen, die vaak ook de hoogste risico's dragen. Zo leverde hij een lang omstreden – maar zeer belangrijke – bijdrage aan het begrip van hoge-temperatuursupergeleiding.

In de meeste hoge-temperatuursupergeleiders zitten koperatomen in dunne laagjes. Ieder atoom heeft een eigen magneetveld, tegengesteld aan dat van zijn buurman. Elektronen kunnen zich in zo'n structuur slecht voortbewegen, omdat ze zelf ook magnetisch zijn. Als de elektronen echter samenwerken en in lange rijen langs de koperatomen gaan zitten, komen ze veel beter vooruit, bedacht Zaanen. Zijn theorie oogstte in eerste instantie veel kritiek. De afgelopen jaren is echter steeds meer experimenteel bewijs geleverd van zijn gelijk.

Het onderzoek van Zaanen is internationaal opzienbarend: meer dan zesduizend keer verwezen anderen in hun publicaties naar zijn werk. Zijn drie belangrijkste publicaties worden gemiddeld meer dan eens per week geciteerd. Twee keer haalde zijn onderzoek Nature en twee keer Science. Sinds 2005 is Zaanen vaste gastschrijver bij Nature.

Jan Zaanen is een bekende, aansprekende fysicus die graag knuppels in hoenderhokken gooit. Hij heeft een sterke fysische intuïtie en is zeer breed geïnteresseerd. Op verschillende terreinen strooit hij royaal met nieuwe ideeën, die vaak door anderen worden opgepikt. Hij is een inventief theoreet in hart en nieren, die niettemin een grote rol speelt bij het interpreteren van experimentele resultaten en het suggereren van nieuwe proefnemingen.

Jan Zaanen kan als geen ander moeilijke zaken op een toegankelijke manier uitleggen. Waar Jan Zaanen komt, willen mensen graag naar hem luisteren. Op basis van zijn indrukwekkende staat van dienst verwacht de jury dat de Spinozapremie Zaanen zeker zal stimuleren nieuwe ontdekkingen te doen.

Spinozalaureaten

De informatie over de Spinozalaureaten dateert uit het jaar van toekenning.