Verkleurde schilderijen van Van Gogh

Met simulaties door de tijd reizen

De schilderijen van Vincent van Gogh zijn door de jaren flink verkleurd. Maar hoe waren ze ooit bedoeld? Dat kunnen we in beeld brengen met digitale reconstructietechnieken gebaseerd op grondige studies van de gebruikte kleuren. Maar de data van al deze studies bij elkaar brengen is een hele uitdaging.

Tijdreizen

Eric Postma is niet de enige die het werk van Van Gogh onderzoekt. Kunsthistorisch onderzoek, röntgenonderzoek, kunstmatige veroudering van verf, microscopisch onderzoek van originele verfmonsters: allemaal zeggen ze iets over de samenstelling van de elementen en de conditie van het schilderij. Postma: 'Het probleem is alleen dat deze belangrijke informatie verspreid is over heel veel experts. Door de data te verzamelen en te integreren, willen we een overzicht creëren.'

Onderzoekers en conservatoren onderzoeken in het lab rode lak (E. Hendriks)Onderzoekers en conservatoren onderzoeken in het lab rode lak (E. Hendriks)

En dat niet alleen. Postma ontwikkelt daarnaast een computerprogramma dat zelf berekent hoe de elementen zich onder verschillende omstandigheden hebben ontwikkeld én zich in de toekomst zullen gaan ontwikkelen. Postma: 'Met behulp van simulaties kunnen wetenschappers als het ware door de tijd reizen. Je ziet namelijk niet alleen de oorspronkelijke kleuren van het schilderij, maar ook hoe het er in de toekomst uit zal zien door verdere verkleuring.' Verkleuring is namelijk een groot probleem. De door Van Gogh gebruikte verf was vaak van slechte kwaliteit. 'Van Gogh wist zelf ook al dat de kleuren heel snel fletser werden en klaagde over de kwaliteit van de verf. Maar hoe erg de verkleuringen zijn en hoe snel het gaat, daar komen we nu achter.'

Pimpelpaars

Op basis van de eerste resultaten van het onderzoek naar kleurverandering in de schilderijen besloot het Van Goghmuseum de verlichting nog verder omlaag te brengen om de invloed daarvan te beperken. Het verval kan echter alleen vertraagd worden, niet gestopt. Om te kunnen zien hoe de schilderijen er aan het eind van de 19e eeuw uitgezien moeten hebben, heeft het project als doel om digitale versies van de Van Goghs te genereren. En die zijn waarschijnlijk een stuk feller dan we gewend zijn. Onder invloed van licht is bijvoorbeeld het rode pigment cochenille ontkleurd. De van oorsprong knalpaarse muren in het schilderij De slaapkamer zijn nu lichtblauw en de paarse bloemen in Veld met irissen zijn een stuk fletser.

Er wordt een monster genomen van de paarse inkt (Montmajour)Er wordt een monster genomen van de paarse inkt (Montmajour)

Postma en zijn team bekijken niet alleen de schilderijen maar ook de tekeningen van Van Gogh. Het was al bekend dat de tekeningen sterk verkleurd waren, aangezien inkt aan de zijkanten, beschermd door de lijst, donkerder is. Uit het onderzoek is naar voren gekomen dat Van Gogh felle paarse inkt gebruikte, een zeer modieus product eind 19e eeuw. Postma: 'Deze inkt verkleurde al kort na gebruik, zodat we het nooit in de oorspronkelijke vorm gezien hebben. Ook niet op oude kopieën of foto's. We zijn dus niet vertrouwd met paarse tekeningen maar de onderzoeksresultaten, waarbij de degradatie tot aan oorspronkelijke kleur is berekend, spreken voor zich. Kunsthistorici die twijfelen aan de felheid van de paarse inkt moeten hun beeld van Van Goghs werk nu wel bijstellen.'

Er is een duidelijk verschil te zien tussen het paars boven in en de rest onder in. (Heather F.)Er is een duidelijk verschil te zien tussen het paars boven in en de rest onder in. (Heather F.)

Samenwerking

Bij dit interdisciplinaire onderzoek wordt de meest recente data verwerkt. Voor tekeningen die geheel verkleurd waren was het bijvoorbeeld tot eind 2014 onmogelijk om te achterhalen wat de oorspronkelijke kleur was: de voor de analyse benodigde micro-monsters van de inkten brachten namelijk zichtbare schade aan de inktlijnen aan. Met een nieuwe methode, ontwikkeld door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, kunnen de inkten van de tekeningen en brieven van Van Gogh nu schadeloos geïdentificeerd worden. Met deze informatie kunnen de onderzoekers de oorspronkelijke kleur van de inkt gaan bepalen.

Een van de uiteindelijke doelen is om een hulpmiddel te creëren voor restauratoren. Postma: 'Het is voor hen het moeilijkst om te bepalen of ze moeten ingrijpen of van een werk af moet blijven, omdat we niet weten wat het effect van die keus zal zijn. Door met behulp van berekeningen simulaties te maken, kunnen we dat proberen te voorspellen. Het meest ideaal zou een makkelijk hanteerbaar programma zijn, waarbij restauratoren zelf aan de knoppen kunnen draaien: door gegevens in te voeren zouden ze zelf een simulatie kunnen maken van het toekomstige effect van hun handelingen. Maar dat is nu nog een stip op de horizon. Eerst alle data verzamelen.'

Onderzoeker: prof. dr. E.O. (Eric) Postma, UvT
Financiële bijdrage: Van Gogh Museum, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Betrokken partijen: Universiteit van Tilburg, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Van Gogh Museum, Technische Universiteit Delft

Tekst: Marjolein Overmeer

Science4Arts


In de media