Gedeeld verleden: Mexicaans beeldschrift

Verscholen tekeningen en jaguarhuiden

Een Mexicaans beeldverhaal uit 1560, de Codex Añute, beschrijft de dynastieën van het laatste koningspaar van het Midden-Amerikaanse volk de Mixteken, voor de komst van de Spaanse veroveraars. Onder de nu zichtbare tekeningen zitten waarschijnlijk nog oudere tekeningen, maar de techniek ontbrak om die bloot te leggen, zonder de codex te beschadigen.

Nieuwe techniek ontwikkeld

Dit project heeft daar verandering in gebracht: PhD-kandidaat Tim Zaman (TU Delft) heeft de non-invasieve techniek Photothermal Tomography ontwikkeld, die de verscholen tekeningen zichtbaar maakt. Met een lichtbron en warmtecamera bekijk je verschillenden lagen binnen een object, alsof het een lasagne is. Op een wit oppervlak kaatst het licht terug maar kleuren absorberen het licht en warmen daardoor op. Deze minimale opwarming is waarneembaar en wordt door de camera omgezet in beeld. De techniek is niet te gebruiken op de voorkant van het beeldverhaal omdat de verf van de tekeningen dan ook opwarmt. Onder de gipslaag aan de achterkant van de codex liggen echter ook tekeningen en die kan Zaman wel onderzoeken met behulp van Photothermal Tomography.

Met een lichtbron en warmtecamera wordt onderzocht of onder zichtbare tekeningen andere schilderingen te zien zijn. (Bron: Zaman)Met een lichtbron en warmtecamera wordt onderzocht of onder zichtbare tekeningen andere schilderingen te zien zijn. (Bron: Zaman)

Zamans collega Ludo Snijders (Archeologie, Universiteit Leiden) onderzoekt de materialen waaruit de codex bestaat en de geschreven cultuur van de Mixteken. De twee onderzoekers vullen elkaar mooi aan: zo heeft Snijders met authentieke materialen een testmodel van de codex gemaakt waarop Zaman zijn techniek kon testen. Snijders: 'De codex bestaat uit hertenleer met daarop een witte gipslaag. Het gips is beschilderd met verschillende kleuren verf en MOLAB, een externe onderzoeksgroep die op dit moment de verfstoffen onderzoekt, heeft ons al kunnen vertellen dat die allemaal organisch zijn. Onder het gips zitten ook tekeningen, maar we weten nu nog niet hoeveel.'

Moment van de waarheid

Uit testen met de kopie van Snijders kwamen mooie, heldere beelden en de twee waren klaar om de techniek op de originele codex te testen. Afgelopen jaar reisden ze af naar de Bodleian Library in Oxford, waar het beeldschrift bewaard wordt. De conservatoren aldaar zijn nauw betrokken bij het project, aangezien zij de specifieke kennis over dit zeldzame manuscript in huis hebben. Snijders: 'Daarnaast mochten we zelf nog geen bladzijde omslaan, vanwege de fragiele staat van de codex.' Zaman en Snijders namen de proef op de som maar de techniek werkte nog niet optimaal. Eenmaal thuis bracht Zaman verbeteringen aan en nu zijn ze klaar voor de tweede onderzoeksronde in Oxford.

De Codex Añute, een Mexicaans beeldverhaal uit 1560, bij de University of Oxford. (Bron: Bodleian Library)De Codex Añute, een Mexicaans beeldverhaal uit 1560, bij de University of Oxford. (Bron: Bodleian Library)

Om zoveel mogelijk informatie te winnen, willen de heren niet alleen de hele codex gaan scannen maar ook andere methodes gaan gebruiken zoals infrarood en 3D-scans. De grote vraag is of daarmee een volledig beeldverhaal naar boven zal komen of slechts hier en daar een fragmentje. 'Onze verwachtingen zijn hooggespannen, maar het zal ergens in het midden liggen', denkt Snijders.

Kennis over materiaal

Naast de nieuw ontwikkelde techniek is er ook een ontdekking op historisch vlak gedaan. Snijders: 'Tijdens het onderzoeken van een van de originele codices in de Bodlein Library zag ik dat er een klein plukje haar aan hing. Op de foto's die ik daarvan heb gemaakt, waren bij uitvergroting zwarte stippen te zien. Van tekeningen uit ander codices weten we dat de kaften vaak van jaguarhuid waren gemaakt. Dat blijkt bij deze codex dus ook het geval.'

Met een nieuwe fototechniek ontdekten de onderzoekers verborgen tekeningen. (Bron: Zaman)Met een nieuwe fototechniek ontdekten de onderzoekers verborgen tekeningen. (Bron: Zaman)

Een van de doelen van dit project is om meer te weten te komen over de pre-koloniale beschaving van de Mixteken. Snijders: 'Door te kijken naar de verschillende materialen waaruit de codex bestaat, kwam ik erachter dat het handelsnetwerk binnen het rijk enorm uitgebreid moet zijn geweest. De soms zeldzame materialen kwamen uit alle uithoeken van Meso-Amerika. Met de komst van de Spanjaarden in de 16e eeuw is dit netwerk ingestort.'

Tentoonstellingen

In de toekomst zal niet alleen de hele codex gescand worden en hopelijk ook geprint in 3D, maar zullen de onderzoeksresultaten verwerkt worden in tentoonstellingen van de Bodleian Library en het Rijksmuseum Volkenkunde te Leiden.

Meer informatie


Onderzoekers: prof. dr. M.E.R.G.N. (Maarten) Jansen, Universiteit Leiden / prof. dr. ir. A. (Andreas) Schmidt-Ott, TU Delft
Financiële bijdrage: Rijksmuseum Volkenkunde
Betrokken partijen: TU Delft, Universiteit Leiden, Bodleian Library, Rijksmuseum Volkenkunde, INAH (Mexico), MOLAB, Universidad Nacional Autónoma de Mexico

Tekst: Marjolein Overmeer