Prof. dr. Sjaak Neefjes

Sjaak (Jacques) Neefjes (1959), hoogleraar Chemische Immunologie aan de Universiteit Leiden en het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), tevens hoofd van de afdeling Cel en Chemische Biologie (LUMC), is een multidisciplinaire wetenschappelijke duizendpoot. Hij ontwikkelt vernuftige technieken en combineert inzichten uit de chemie, celbiologie, immunologie en biochemie om processen in cellen en – zelfs in één enkele cel – te visualiseren. Dat leidt tot fundamentele ontdekkingen over de werking van het afweersysteem, die resulteren in klinische toepassingen voor kanker en infectieziekten en voor auto-immuunziekten zoals reuma en multipele sclerose.

Prof. dr. Sjaak Neefjes (Fotografie: Studio Oostrum/Hollandse Hoogte)Prof. dr. Sjaak Neefjes (Fotografie: Studio Oostrum/Hollandse Hoogte)

Neefjes is verantwoordelijk voor verschillende belangrijke doorbraken die een grote impact hebben gehad op zijn vakgebied. Zo doorgrondde hij de complexiteit van de verwerking van antigenen (stoffen die een reactie van het immuunsysteem opwekken) in geïnfecteerde cellen. Hij ontdekte dat veel nieuw gemaakte eiwitten direct weer worden afgebroken, waardoor het afweersysteem snel op infecties kan reageren. Dit fundamentele onderzoek leidde tot de ontwikkeling van radio-immunotherapie voor de behandeling van specifieke tumoren.

Neefjes ontdekte ook hoe bacteriële infecties, zoals salmonella, kanker kunnen veroorzaken. Omdat behandeling van salmonella-infecties mogelijk is, kunnen deze bevindingen worden vertaald in een preventieve aanpak van bepaalde vormen van kanker.

Een andere ontdekking draaide om anthracyclines, antikankermedicatie die veel patiënten maar korte tijd gebruiken omdat ze anders hartschade veroorzaakt. Neefjes toonde aan dat bepaalde anthracyclines kankercellen niet alleen doden door breuken in het DNA te veroorzaken, zoals tot dan toe werd gedacht. Ze beschadigen ook het chromatine (het ‘verpakkingsmateriaal’ van het DNA) door nucleosomen (eiwitbolletjes waar het DNA omheen zit gewikkeld) uit het DNA te gooien.

Hij liet zien dat stoffen die alleen het tweede effect hebben, in principe net zo effectief zijn én geen nadelige bijeffecten hebben. Daardoor kunnen patiënten langer worden behandeld; is behandeling voor patiënten met een verminderde hartfunctie mogelijk; en krijgen kankeroverlevers een betere kwaliteit van leven. Deze vinding leidde ertoe dat Neefjes besloot het ‘vergeten’ geneesmiddel, niet-cardiotoxische cytostaticum aclarubicine opnieuw te produceren, en een nieuwe, niet-toxische variant te maken van doxorubicine, het medicijn waarmee kankerpatiënten nu worden behandeld.

De Spinozacommissie noemt Neefjes ‘een uitzonderlijke wetenschapper met een intelligente stoutmoedigheid’. De hoogleraar speelde een sleutelrol bij twee gepatenteerde technologieën en is lid van onder meer de KNAW, de KHMW, de Noorse Academy voor Wetenschap en de Academia Europaea. Daarnaast is hij lid van tientallen jury’s en wetenschappelijke adviesraden bij Europese instituten en universiteiten. Hij is groepsleider bij het Oncode Instituut, hij leidt het NWO Zwaartekrachtprogramma Institute for Chemical Immunology (ICI) en won verschillende beurzen, waaronder twee keer een ERC Advanced Grant. Veel van zijn promovendi en postdocs zijn inmiddels hoogleraar, groepsleider of universitair (hoofd)docent.  Neefjes heeft zitting in de wetenschappelijke adviesraden van KWF en Kika en is betrokken bij het Prinses Máxima Centrum. Hij verschijnt regelmatig in de media om over zijn onderzoek te vertellen.

In de toekomst wil Neefjes onderzoeken wanneer salmonellabacteriën het laatste zetje geven om darmkanker te ontwikkelen. Ook wil hij met sociale wetenschappers rookpreventieprogramma’s voor het vmbo opzetten om kanker te voorkomen. Dankzij de Spinozapremie heeft hij nu het geld voor zijn misschien wel belangrijkste project: twee minder toxische anthracyclines – aclarubicine en doxorubicine –  naar de kliniek brengen.

Wie is Jacques Neefjes?

1959

geboren op 8 december 1959 in Grootebroek

1990 gepromoveerd op de celbiologische aspecten van MHC klasse I en II moleculen, cum laude
1991-1993       post-doc aan het Deutsches Krebs Forschungs Zentrum DKFZ (Duitsland)
1996 winnaar van de Gouden Medaille van de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging KNCV
1998-2008 hoofd van de afdeling Tumorbiologie, Nederlands Kanker Instituut (NKI)
1999-2014 bijzonder hoogleraar in Antigen Processing en Presentatie aan de Universiteit Leiden/Leids Universitair Medisch Centrum
2003-2009 lid van de Wetenschappelijke Raad van KWF Kankerbestrijding (waarvan voorzitter 2007-2008)
2009 ERC Advanced Grant voor onderzoek aan de biologie van MHC klasse II moleculen
2009-2011 gasthoogleraar bij het Centrum voor Immuun Regulatie aan de Universiteit Oslo, Noorwegen
2009-2016

hoofd van de afdeling Celbiologie II van het NKI

2009-heden lid en voorzitter (sinds 2011) van de Wetenschappelijke Raad van KiKa (Kinderen Kankervrij)
2009-heden ombudsman van Sanquin
2013-heden voorzitter van het Zwaartekrachtprogramma Institute of Chemical Immunology
2015 winnaar van Loghem Lecture, van de Nederlandse Vereniging voor Immunologie NVVI
2016 tweede ERC Advanced Grant over de vraag hoe cellen hun organisatie controleren
2016-heden hoogleraar Chemische Immunologie en Hoofd van de afdeling Cel en Chemische Biologie, Leidsch Universitair Medisch Centrum
2019 winnaar van de Josephine Nefkensprijs voor oncologisch onderzoek
2020 winnaar van de Ceppellini Award van de European Federation for Immunogenetics
2020 lid bestuur Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)

 

Neefjes is gekozen lid van European Molecular Biology Organization (EMBO, 2007); Academia Europea (2013); Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW, 2013); Det Norske Videnskaps-Akademi (2014); Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW, 2020).