Schrijfadviezen gebaseerd op onderzoek

Goed schrijfadvies, dat willen we allemaal wel. Adviesbureaus, websites, taalkundigen: ze barsten van de adviezen. En allemaal pretenderen ze dat toepassing ervan teksten begrijpelijker maakt.

Sinds de wetenschap zich met het thema begrijpelijkheid is gaan bezighouden, is de effectiviteit van enkele veelgehoorde schrijfadviezen al weerlegd. Het klakkeloos opvolgen van adviezen zoals 'maak korte zinnen' en 'vermijd samengestelde zinnen' werkt bijvoorbeeld averechts als daarmee ook verbindingswoorden uit de tekst verdwijnen. Dit maakt de kritische schrijver sceptisch: welke schrijfadviezen maken mijn teksten nu écht begrijpelijker, en welke niet?

Kennisbank als overbrugging

Tot nu toe was het voor schrijvers niet gemakkelijk om een antwoord te krijgen op deze vraag. De waarheid moest wel ergens in wetenschappelijke artikelen te vinden zijn, maar als leek de berg studies over begrijpelijkheid induiken is simpelweg een onmenselijke klus. Een goede eerste overbrugging tussen schrijfpraktijk en wetenschap was de Kennisbank Begrijpelijke Taal, in 2010 opgezet door onder anderen Leo Lentz en Henk Pander Maat. De Kennisbank bevat enkel studies waarin de effectiviteit van specifieke tekstkenmerken op de begrijpelijkheid van teksten wordt nagegaan. De gebruiker kan zijn zoektocht bovendien inperken naar domein: gezondheid, financiën, etc.

logo Kennisbank Begrijpelijke Taal

De Kennisbank laat het beoordelen van de kwaliteit van studies aan de gebruiker zelf, evenals het combineren van resultaten uit verschillende (elkaar soms tegensprekende) onderzoeken. Voor de wetenschappelijke leek is de Kennisbank daarom nog steeds redelijk hoogdrempelig. Om dit soort hindernissen weg te nemen, hebben Stichting Makkelijk Lezen en de Universiteit Utrecht de handen ineengeslagen. In een MeerWaarde-project zijn zij begonnen met het opstellen van 'evidence-based schrijfadviezen': adviezen die onderbouwd kunnen worden met resultaten uit experimenteel wetenschappelijk onderzoek. De eerste adviezen zijn nu verzameld op een website.

Website met adviezen plus...

Deze website is primair gericht op de (niet-wetenschappelijke) schrijver. Elk advies wordt ingeleid door een korte uitleg van het besproken tekstkenmerk, en het advies zelf bevat geen wetenschappelijk of taalkundig jargon. De geïnteresseerde leek kan eventueel doorlezen in de wetenschappelijke verantwoording, die een beknopt overzicht biedt van alle studies die tot het advies hebben geleid. Ook hierin wordt jargon zo veel mogelijk vermeden of uitgelegd.

De website is ook interessant voor de wetenschappelijke wereld. De adviezen leggen namelijk de hiaten in onze kennis bloot. Geen enkel advies is in feite al compleet: er is altijd wel een (combinatie van) variabele(n), een teksttype waarvan of een doelgroep waarbij de effecten niet zijn onderzocht.

Aanbevelingen, geen 'waarheid'

Het is niet verwonderlijk dat een dergelijk project, dat je bijna voor de hand liggend zou noemen, niet eerder is uitgevoerd. Tijd vormt een aanzienlijke barrière: voor een wetenschappelijk ondersteund advies is uitgebreid literatuuronderzoek nodig. Aan de ene kant is dit goed nieuws – veel schrijfissues zijn ooit al eens onderzocht – maar het zal nog een tijd duren voordat ieder bestaand schrijfadvies onder de loep is genomen. Bovendien is het werk nooit af. De wetenschappelijke kennisbasis zal blijven groeien, en dus zullen ook schrijfadviezen steeds opnieuw onder de loep genomen moeten worden.

Vaak moeten we nog genoegen nemen met enkele voorzichtige aanbevelingen.

Ook het formuleren van het advies is arbeidsintensief. Ironisch genoeg blijkt het begrijpelijk uitleggen van een advies over begrijpelijkheid nog een lastige klus. De onderbouwende literatuur bevat vaak subtiele verschillen, hinderlijke hiaten en ingewikkelde, met elkaar interacterende variabelen. Een realistisch schrijfadvies zal hiermee niet snel bestaan uit één kernachtig geformuleerde 'waarheid', in tegenstelling tot de klassieke adviezen. In plaats daarvan moeten we vaak nog genoegen nemen met enkele voorzichtige aanbevelingen, onherroepelijk gevolgd door een maar.

De ervaren hindernissen hebben hun uitwerking op de website. Op dit moment bevat deze nog maar zes volledig uitgewerkte adviezen. Er is dus nog veel werk te verzetten. Bovendien werkt de werkelijkheid lang niet altijd mee: waar men stuit op tegenstrijdige effecten en onbegrijpelijke interacties moeten lastige keuzes gemaakt worden. Volledig 'evidence-based schrijven' blijft dus wellicht voor altijd een onbereikbaar ideaal.

Al met al kunnen we deze eerste evidence-based adviezen beschouwen als een mooie stap in de goede richting. Cruciaal is dat het thema begrijpelijkheid veel onderzoekers blijft bezighouden. Wellicht nog belangrijker is dat zij bij het opschrijven van hun resultaten zich blijven afvragen: hoe begrijpelijk is mijn artikel voor schrijvers?

Carla van Rooijen en Jacqueline Evers-Vermeul
Universiteit Utrecht

Meer informatie