Waardenbewust ontwerpen op de Noordzee

Case

Waardenbewust ontwerpen op de Noordzee

Werken aan een volwassen industrie op zee

Windenergie goedkoper maken is niet alleen een kwestie van techniek in ijzer en staal, maar ook van goed samenwerken en vernuftig ontwerpen. Onderzoekers en bedrijven brengen het speelveld in kaart.

De Noordzee lijkt leeg vanaf het strand, maar is dat allerminst. Zandwinners, haringvissers, mosselkwekers, gas- en olieboorders en hun toeleveranciers, militairen, havenbaronnen, coasterkapiteins en zeehonden bewaren er een broos evenwicht. Niemand op de Noordzee zit te wachten op grote windturbineparken met een massa veiligheidsregels in hun kielzog. Ernst van Zuijlen, die namens het Topconsortium Kennis en Innovatie (TKI) Wind op Zee onder de Topsector Energie het onderzoek leidt rond wind op zee, maar eerder zelf actief was als projectontwikkelaar, weet er alles van. 'Wij zijn the new kid on the block. Eerst werden we genegeerd, toen werd men boos omdat we een vergunning hadden en pas dan wordt er gepraat.'

Wij zijn the new kid on the block
- Ernst van Zuijlen

Het TKI Wind op Zee, samen met de Nederlandse Wind Energie Associatie en bedrijven zoals onder andere Eneco en Siemens stapten anderhalf jaar geleden graag in een project van het NWO-programma Maatschappelijk verantwoord innoveren. Doel was de waarden en waardenconflicten rond windenergie te analyseren. De industriële partners deden niet mee uit idealisme, maar uit welbegrepen eigenbelang. Windmolens op land zijn sinds de late jaren tachtig verworden tot het object van een ware loopgravenoorlog tussen turbine-eigenaren en felle tegenstanders. Een valse start, volgens de sector. Windmolens op zee bieden een nieuwe kans. Over tien jaar moet een kwart van onze stroomvoorziening van zee komen, volgens het Energieakkoord van afgelopen zomer. Dit keer hoopt men een solide industrie neer te kunnen zetten, door weerstand te bieden aan de technology push. Dit keer wil de sector wél in een vroeg stadium de waarden die voor alle betrokkenen in het geding zijn in kaart brengen en hiermee rekening houden in het ontwerp.

 

Voorbeelden van waardenverankering in een ontwerp

Voorbeelden van waardenverankering in een ontwerp

Robuuste industrie

Om dat proces te ondersteunen heeft een team onder leiding van prof. Rolf Künneke met economische, sociologische, natuurkundige en filosofische expertise samen met praktijkmensen klaarheid gebracht in de wirwar aan waarden die spelen op de Noordzee. Doel is om de nieuwe industrie robuust op te zetten, op een manier die aan zo veel mogelijk waarden recht doet, zelfs als die waarden op het eerste gezicht tegenstrijdig lijken. Dat kan zowel in het technologische ontwerp van de windparken zelf als in het institutionele ontwerp van de processen eromheen, bijvoorbeeld op het gebied van vergunningenbeleid en wet- en regelgeving. Zoals de Oosterscheldekering op enthousiasme in alle kampen kon rekenen omdat zij én de Zeeuwen beschermt tegen overstroming én door middel van afsluitbare doorstroomopeningen de ecologisch belangrijke getijdenstroom behoudt, zo zouden ook in intelligent ontworpen windparken verschillende waarden verankerd kunnen zijn.

 

De Oosterscheldedam laat getijden door, maar bevat schuiven die dicht kunnen als het stormt. Zo worden én de natuur én de veiligheid gediend.De Oosterscheldedam laat getijden door, maar bevat schuiven die dicht kunnen als het stormt. Zo worden én de natuur én de veiligheid gediend.

 

'Zoals de regels nu zijn, verdragen gasplatforms en windparken elkaar moeilijk', geeft Ernst van Zuijlen als voorbeeld. 'De platformeigenaren willen eventuele gewonden dag en nacht per helikopter aan land kunnen brengen, zonder last te hebben van windmolens op hun route en de turbulentie die zij veroorzaken. De waarde veiligheid voor de platformwerkers botst hier met de waarde duurzaamheid voor de samenleving. Maar als platformeigenaren en windparkeigenaren rond de tafel gaan zitten, zijn er best creatieve oplossingen te verzinnen om die waarden met elkaar te verenigen. Ze kunnen besluiten een route vrij te houden voor de helikopters, of afspreken dat bij een noodgeval op het platform de windmolens worden stilgelegd. Mogelijk kunnen de sectoren elkaars economische waarden zelfs versterken. Bijvoorbeeld door een kabel van het windpark naar het platform aan te leggen, zodat daar geen dieselmotoren meer nodig zijn voor de stroomvoorziening. Of door het nog aanwezige gas in een bijna lege gasbron om te zetten in stroom en dat via de kabels vanuit het windpark naar land te brengen.'

Er zijn meer arrangementen denkbaar om verschillende waarden met elkaar te verenigen. Kunstwerken maken van windparken, zodat kustbewoners ze niet lelijk vinden, maar fascinerend om naar te kijken. Algen kweken in windparken, voor de productie van transportbrandstof. Nieuwe visserijtechnieken uitvinden, om tussen de windturbines vis te kunnen vangen. Stroom van de windturbines omzetten in transportbrandstof voor vrachtschepen, zodat die op zee kunnen bijtanken. Schone elektrische vissersschepen ontwerpen, die aanleggen bij een windturbine om hun accu op te laden.

We weten nu waar conflicten zijn en met wie we moeten praten
- Ernst van Zuijlen

'In het Energieakkoord is afgesproken dat de kosten van windenergie de komende tien jaar met veertig procent moeten dalen', licht Ernst van Zuijlen toe. Dat terugdringen van de kosten zit hem niet alleen in een ander soort rotorbladen of een lichter materiaal. Geïntegreerd ontwerpen, functies combineren, de juiste vergunningen en gezonde concurrentie dragen daar ook aan bij. Samenwerken pakt nu eenmaal voor iedereen goedkoper uit dan elkaar in de weg zitten en risico’s vertalen in opslag en verzekeringen. Zo'n complex systeem in kaart brengen, met alle belangen en waarden die in het geding zijn, is een hele klus. Het raamwerk dat de onderzoekers samen met ons gemaakt hebben zal zeker richting geven aan volgende stappen. We weten nu waar zich conflicten voordoen en met wie we moeten praten. Dat helpt gewoon.'

Jonge tak van wetenschap

De Delftse econoom Rolf Künneke, die het onderzoek leidde, is trots op de analyse die zijn groep voor de windenergiesector heeft gemaakt. Hij benadrukt dat het perspectief van waardenbewust ontwerpen verder strekt dan de Noordzee en de kosten van windenergie. 'De overstap naar duurzame energie is een fundamentele systeemverandering, die nieuwe, moeilijke vragen oproept. Zijn wij bereid om meer te betalen voor energie als die duurzaam is opgewekt? Moet energie net als drinkwater overal in Nederland even duur zijn? Of laten we de prijsstelling aan de markt over en mag stroom aan de kust goedkoper worden aangeboden? Wie is verantwoordelijk voor het leidingnetwerk? Hoe veilig is veilig? Wie draagt de risico's? Over een jaar of dertig zijn de kosten van windenergie wel onder controle. Dan spelen andere issues.'

 

 

We kijken niet alleen naar de belangen nu, maar ook naar wat aanvaardbaar is op de lange termijn
- Rolf Künneke

'Vandaar dat wij niet alleen willen kijken naar wat nu geaccepteerd wordt, maar ook naar wat op de lange termijn acceptabel is. Acceptabel voor de samenleving als geheel, voor de markt én voor specifieke belangengroepen. Zonder consistente visie op het samenspel in die driehoek, gaat het beleid op lange termijn niet werken.' Künneke verwijst naar de gassector. 'Had men vijftig jaar geleden de langetermijneffecten systematisch in kaart gebracht, dan was het gas misschien langzamer naar boven gepompt, was er in Groningen aardbevingsbestendig gebouwd, of had men een deel van de gasbaten benut om oude monumenten te stutten. Dan hadden de huidige acute problemen voorkomen, of in elk geval voorzien kunnen worden.'

Een boze Groninger komt verhaal halen bij het NAM-kantoor in Loppersum over schade door aardbevingen. Had men vijftig jaar geleden rekening gehouden met effecten van gasboringen op lange termijn, dan waren de problemen van nu te voorkomen geweest.Een boze Groninger komt verhaal halen bij het NAM-kantoor in Loppersum over schade door aardbevingen. Had men vijftig jaar geleden rekening gehouden met effecten van gasboringen op lange termijn, dan waren de problemen van nu te voorkomen geweest.

 

Onderzoek naar waardenbewust ontwerpen is een jonge tak van wetenschap, die goed past in een lange onderzoekstraditie aan de Technische Universiteit Delft. Daar worden technologie, economie en bestuur traditioneel in samenhang met elkaar bestudeerd. Nieuw is dat die drie pijlers nu ook verbonden worden met ethische theorieën. Dat brengt de wetenschap en de samenleving verder, meent Künneke. 'We krijgen te maken met grote maatschappelijke uitdagingen. Bijvoorbeeld op het gebied van energie, cybersecurity, gezondheidszorg en mobiliteit. Op al die gebieden wordt nieuwe technologie ontwikkeld met vergaande implicaties. We ontkomen er niet aan om the grand picture te schetsen. Alleen dan kunnen we aan oplossingen werken die de wereld echt verder helpen.'