Volkskrant volgt Vidi-procedure

Case

Volkskrant volgt Vidi-procedure

Wetenschapsjournalist liep mee met onderzoekers, commissieleden en NWO-ers

Hoe verloopt een beoordelingsprocedure bij een NWO-financieringsronde? Wetenschapsjournalist Martijn van Calmthout wilde het naadje van de kous weten. Bij wijze van uitzondering mocht hij als buitenstaander een jaar lang meelopen met de Vidi-ronde van ALW.

Het verstrijken van iedere indieningsdeadline is bij NWO het startsein voor een uitgebreide beoordelingsprocedure. Die procedure was het onderwerp van een maandenlang journalistiek project van Martijn van Calmthout, wetenschapsjournalist bij de Volkskrant. ‘Het is een zwarte doos, dat proces’, zegt hij. ‘Daarin wilde ik heel graag eens een kijkje nemen. Vooral omdat die selectieprocedure niet onomstreden is – sommigen denken dat er sprake is van willekeur, dat referenten soms maar wat doen, dat hun criteria niet transparant zijn. Zeer talentvolle onderzoekers zouden buiten de boot vallen. Daarover wilde ik een verhaal maken.’

Slow journalism

Op 23 mei 2015 verscheen zijn artikel in de Volkskrant. ‘Je krijgt niet vaak de gelegenheid voor dit soort slow journalism’, zegt hij, ‘terwijl het wel heel belangrijk is. Kijken hoe zo’n bedrijfstak functioneert – want dat is het. Er gaat veel geld in om, er staan carrières op het spel, er wordt iets wezenlijks geproduceerd: kennis, menselijk kapitaal. Dan is het heel goed als er eens iemand meekijkt.’

Er gaat veel geld in om, er staan carrières op het spel. Dan is het heel goed als er eens iemand meekijkt
- Martijn van Calmthout

Met de Volkskrant werd vooraf een aantal afspraken op papier gezet, onder meer om de privacy van de betrokkenen te garanderen en beïnvloeding van de procedure uit te sluiten. De keuze voor de procedure die de Volkskrant zou volgen viel op die van Aard- en Levenswetenschappen (ALW). 

Briefjes uit een hoge hoed

Bernard Westerop, coördinator van de Vidi binnen ALW: ‘Zoiets was nooit eerder gedaan. Er moet immers een zekere mate van vertrouwelijkheid zijn. Maar al gauw was de conclusie: het is goed als we hieraan meedoen. Wij hebben niets te verbergen. We volgen een procedure die heel nauw omschreven is, en waarvan wij denken dat die robuust is en goed in elkaar zit. We wilden graag het beeld bijstellen dat soms lijkt te bestaan: van commissies die in achterafkamertjes briefjes uit een hoed trekken.’

Een jaar lang volgde Van Calmthout tien Vidi-kandidaten tijdens het aanvraag- en beoordelingsproces. ‘Uiteraard met hun toestemming’, zegt Westerop. ‘Het gaat om mensen tijdens kwetsbare momenten.’

Illustratie: Rhonald BlommesteijnIllustratie: Rhonald Blommesteijn

Transparantie

Kirsten ten Tusscher, theoretisch bioloog aan de Universiteit Utrecht, was een van de onderzoekers die door Van Calmthout werden gevolgd. ‘Ik vond het wel spannend dat er een journalist meeliep, maar heb niet getwijfeld of ik wilde meedoen’, vertelt Ten Tusscher. ‘Goed dat ook dit deel van de wetenschap transparant wordt gemaakt. En dat mensen weten hoe ongelooflijk hard wetenschappers werken om hun onderzoek gefinancierd te krijgen.’

Ten Tusscher kreeg afgelopen mei een Vidi-beurs toegekend. ‘Anders had ik het minder leuk gevonden om met mijn naam in de krant te staan’, zegt ze lachend. ‘Maar dat is gelukkig nu niet aan de orde.’ Ze heeft het project van Van Calmthout als positief ervaren: ‘Je gaat zelf ook kritischer nadenken over hoe dit in zijn werkt gaat en hoe je daarmee als wetenschapper omgaat.’

Van Calmthout praatte uitgebreid met de tien jonge onderzoekers, in alle stadia van de beoordelingsprocedure. ‘Ik ging bij ze op bezoek en zag hoe ze worstelden, hoe ze hun presentaties oefenden, ik was aanwezig bij hun interviews. Ik wilde begrijpen wie ze zijn, wat hen drijft, waar ze naartoe willen, wat ze ervoor over hebben.’ En dat was véél, merkte hij. ‘Naar de psychologie van dat proces heb ik met verbazing gekeken.’


Ik wilde begrijpen wie ze zijn, wat hen drijft, waar ze naartoe willen, wat ze ervoor over hebben
- Martijn van Calmthout

Duizend wetenschappers

Van Calmthout volgde ook het interne proces bij NWO en de commissievergaderingen op de voet. ‘Bij NWO draait een enorme machinerie. Ongelofelijk hoeveel werk erachter zit’, aldus de journalist. Bij ALW kwamen deze ronde 68 aanvragen binnen. Iedere aanvraag moet door minstens drie referenten worden beoordeeld. Om op voldoende referenten uit te komen, worden zo’n duizend deskundige wetenschappers aangeschreven. Die worden gevonden met behulp van speciale software die een enorme database aan publicaties doorzoekt.

Uiteindelijk gaven 270 referenten hun oordeel. Vervolgens gaat de beoordelingscommissie aan het werk met alle aanvragen, de cijfers van de referenten en de weerwoorden daarop van de onderzoekers. Van Calmthout: ‘En dan wordt er geplust en gemind, in een enorme Excelfile. Een ongelooflijk proces. Zonder meer knap.’

Uiteindelijk werden 26 kandidaten door de beoordelingscommissie uitgenodigd voor een interview over hun onderzoeksvoorstel. Van hen kregen er elf de felbegeerde beurs – onder wie vier van de tien die Van Calmthout had gevolgd.


Illustratie: Rhonald BlommesteijnIllustratie: Rhonald Blommesteijn

Tragiek van het middensegment

‘Het heeft me wel aangegrepen’, zegt Van Calmthout, ‘om te zien dat er zoveel mensen sneuvelen die echt verschrikkelijk goed zijn. En die een jaar lang keihard aan die aanvraag hebben gewerkt. Doodzonde.’ Als hij zelf iets aan het proces zou kunnen veranderen, dan zou dat het zijn: dat meer mensen aan de goede kant van de streep eindigen. ‘Want juist voor die middencategorie, die heel goed is maar het net niet haalt, is dit ontzettend wrang. Dat is ook waar de kritiek op NWO grotendeels vandaan komt, vermoed ik. Ik zou zeggen: geef achttien mensen 5 ton, in plaats van elf mensen 8 ton. Dat is nog steeds een substantieel bedrag waarmee je goed onderzoek kunt doen.’

Westerop ziet de tragiek van het middensegment ook, maar hij legt uit waarom de verdeling is zoals hij is: ‘Acht ton heb je echt nodig om een eigen groep te kunnen opzetten en vervolgens vijf jaar onderzoek te kunnen doen. De enige oplossing is het vergroten van het budget voor wetenschap. Dat is dan ook iets waar het NWO-bestuur regelmatig bij de politiek voor pleit.’

Dit is een ingekorte en bewerkte versie van een artikel uit NWO-magazine Hypothese (juli 2015).

Tekst: Nienke Beintema

Downloads