Verborgen geschiedenissen oorlogskampen

Case

Verborgen geschiedenissen oorlogskampen

Internationaal team brengt kennis en verzoening

Communistische werkkampen, vernietigingskampen of heropvoedingskampen. Elk Europees land heeft kampgeschiedenis. Vaak blijven ontluisterende verhalen daarover diep verborgen. Rob van der Laarse (VU, UvA) diepte er veel op met een interdisciplinair Europees team.

Wist u dat? Kamp Westerbork is door Nederland gebouwd om er Duitse Joden op te vangen die vluchtten voor het naziregime. En de Duitsers, eenmaal aan de macht, zetten Duitse Joden uit het kamp in als ordedienst toen het een doorvoerkamp voor Nederlandse Joden werd.

Neem ons 'eigen' kamp Westerbork. Wist u dat het door Nederland is gebouwd om er Duitse Joden op te vangen die vluchtten voor het naziregime? En dat de Duitsers, eenmaal aan de macht, Duitse Joden uit het kamp inzetten als ordedienst toen het een doorvoerkamp voor Nederlandse Joden werd? Wachttorens waren vooral door Nederlanders bemand. Duitse nazi's werkten bijna niet in het kamp. 'Veel Duitse Joden zijn uiteindelijk naar Amerika geëmigreerd. Hun kinderen bezoeken nu Westerbork. Maar dit stukje van de geschiedenis krijgen zij niet te horen', zegt Rob van der Laarse.

Indrukwekkend Europees onderzoek

Van der Laarse is hoogleraar op de gedeelde Westerbork-leerstoel Erfgoed van de Oorlog, van de UvA en VU.Met financiering van onder andere NWO leidde hij de afgelopen drie jaar het HERA-project Accessing Campscapes. Inclusive strategies for European conflicted heritage: indrukwekkend Europees onderzoek naar de tegenwoordige rol van voormalige oorlogs- en werkkampen in de nationale en Europese herinneringsculturen. Van nationaalsocialistische vernietigingskampen tot communistische werkkampen in Oost-Europa en Russische Goelags: de onderzoekers ontwikkelen strategieën om de verzwegen geschiedenissen van deze vaak verdwenen kampen zichtbaarder en bespreekbaar te maken voor alle betrokkenen.

Molukkers in woonoord SchattenbergBewaarde foto van Molukkers in woonoord Schattenberg

Vluchtelingenvraagstuk van nu

De historicus en antropoloog vertelt verder over Westerbork: 'Na de oorlog bracht Nederland NSB'ers naar het kamp. Daarna kwamen er Nederlandse overlevenden van de Indonesische kampen in Westerbork terecht. Tussen 1950 en 1970 woonden er Molukkers in wat toen woonoord Schattenberg heette. Het lastige van deze extreem beladen plek is dat veel dingen moeilijk bespreekbaar zijn. Door die krampachtigheid komen we nauwelijks toe aan het actuele publieke debat waarin de problematiek rond slachtoffers, daders en omstanders nog steeds een rol speelt.' Van der Laarse doelt op de Holocaust en postkoloniale herinneringen, maar ook op uitsluiting en het vluchtelingenvraagstuk van nu.

Het lastige van de extreem beladen plek Westerbork is dat veel dingen moeilijk bespreekbaar zijn
- Rob van der Laarse

Van sloop tot treinkaping

De Molukkers voelden zich indertijd weggedrukt. Dat werd erger toen rondom de bekende radiotelescoop een grote stiltezone werd ingesteld, precies de omvang van Schattenberg dat rond 1970 op geen kaart was te vinden en zonder protest werd gesloopt. Van der Laarse: 'Dat was nodig voor het functioneren van die telescopen, maar de Molukkers vatten het anders op. Zij konden hun verleden niet meer bezoeken. Dit verlies versterkte bij een aantal jongeren de radicalisering die leidde tot de treinkaping in 1977.'

Wist u dat? Onenigheid over het aantal slachtoffers heet Number War. Zo zijn Serven en Kroaten het oneens over het aantal doden in vernietigingskamp Jasenovac. Toch lukte het de onderzoekers beide partijen met elkaar in contact te brengen.

Kamp JasenovacOver kamp Jasenovac strijden de partijen nog altijd over het aantal mensen dat er gedood werd

Het beruchte 'Auschwitz van de Balkan'

De ene oorlog kan op die manier de andere veroorzaken, volgens Van der Laarse. Hij illustreert dat met het trauma van Srebrenica in 1995. 'De Servische generaal Mladić heeft daar de moslimmannen afgevoerd, onder toezicht van Dutchbat. Die extreme Servische agressie was mede opgewekt door een reizende tentoonstelling eind jaren tachtig, over Jasenovac. In dat beruchte ‘Auschwitz van de Balkan' brachten de Kroaten en Bosniërs volgens recente ramingen zo'n 100.000 Serven, Roma en Joden om. De Serviërs houden het op 700.000 doden, maar Kroatische nationalisten op hooguit 30.000.

Luchtfoto's van de kampenLuchtfoto's van de kampen

Drones en radar

Van der Laarse werkt samen met partners uit verschillende Europese landen − van archeologen en historici tot ontwikkelaars van virtual en augmented reality − om zo veel mogelijk verzwegen en verborgen geschiedenissen bloot te kunnen leggen. 'We speuren lopend en met drones de vroegere kampomgevingen af. Die drones kunnen met bijvoorbeeld thermische metingen op bepaalde momenten van de dag steen van hout onderscheiden. Met grondradar kunnen we funderingen en massagraven vinden. We bestuderen oude luchtfoto's en zoeken overal informatie, ook en vooral over aspecten die lastig zijn om te vertellen, of die zijn verzwegen of veranderd. Daarnaast hebben we tienduizenden objecten opgegraven, waarmee we nieuwe, meer inclusieve verhalen kunnen vertellen .'

Musea, VR en portals

Van der Laarse en collega’s ontsluiten de grote hoeveelheden en lagen aan informatie optimaal. 'Onze Spaanse partner zorgt in de herinneringskampen waarmee we samenwerken voor tablets waarop alle kampen met virtual en augmented reality interactief zijn gereconstrueerd. Nauwkeurig met bronnen, historische foto's en verhalen. Van het lang ‘vergeten’ Spaanse burgeroorlogskamp Castuera en het Tsjechische Roma-kamp Lety tot aan het vernietigingskamp Treblinka in Polen: je kunt er virtueel doorheen lopen.' Niet alle kennis komt terecht in musea. 'We maken ook specialistische portals, voor bijvoorbeeld studenten die een scriptie willen schrijven en anderen die meer willen weten dan de gangbare museumbezoeker.'

VR-panorama in museum Bergen-BelsenVR-panorama in museum Bergen-Belsen

Gezamenlijke tentoonstelling

Hij vervolgt: 'We werken met bijvoorbeeld met Scanlab (UCL, London), 4DResearch Lab (UvA), Spinlab (VU), en SPECS-Lab (Barcelona) aan 4D-reconstructies van de commandantswoningen en de Kommandatur op Westerbork, in Bergen-Belsen en het Noorse concentratiekamp Falstad. Zo kunnen we dit verdwenen erfgoed in een gezamenlijke, reizende tentoonstelling digitaal ontsluiten zonder iets te hoeven nabouwen. Ook kunnen we diverse groepen erfgenamen hun verleden tonen, zoals de Molukkers die bij het zien van een virtueel Westerbork herinneringen ophaalden aan hun tijd in Schattenberg.'

Westerbork stelde twee stafleden vrij voor het project. Van der Laarse: ‘Zij namen deel aan alle fieldtrips en workshops in de verschillende herinneringskampen. Per onderzocht kamp bepaalden de onderzoekers met de betrokken partner of beheerder de onderzoeksagenda. Ze benoemden iconen, thema's en verhaallijnen die terugkomen in een digitaal platform.’

Molukse kinderen in woonoord SchattenbergMolukse kinderen in woonoord Schattenberg

Onbruikbaar door privacywetten

Een tegenvaller voor de onderzoekers was de verscherpte privacywetgeving. 'Heel veel foto's en brieven zijn voorlopig onbruikbaar voor ons. Alle nabestaanden moeten toestemming geven, en onze herinneringscentra durven het niet meer aan. Dat is onwerkbaar voor een project dat raakt aan pijnlijke herinneringen.'

Een andere tegenvaller is dat de financiering in december 2019 echt op is. 'Wij hebben bewezen dat we met vrij weinig geld waardevol humanities-onderzoek kunnen doen en ook maatschappelijk veel bereiken. Ik hoop dat het lukt om door te gaan, want ook al is het niet nodig om álle kampen in kaart te brengen zoals wij doen, er is nog heel veel belangrijke geschiedenis bloot te leggen. En wij hebben nu alle expertise bij elkaar om dat te doen.'

Het project Accessing Campscapes

Het project Accessing Campscapes: Inclusive Strategies for Using European Conflicted Heritage (iC-ACCESS). Behalve UvA/VU waren vijf universiteiten betrokken, uit Noorwegen, Engeland, Spanje, Duitsland en Tsjechië. Daarnaast werkten de onderzoekers in hecht teamverband samen met zes herinneringscentra, musea, archieven en ICT-ontwikkelaars. Het project kreeg financiering van 1,3 miljoen euro van HERA (Humanities in the European Research Area), een samenwerkingsverband van 26 Europese onderzoeksfinanciers in de geesteswetenschappen, waarin NWO een van de partners is.

Rob van der Laarse

Rob van der Laarse (1956) is hoogleraar Erfgoed van de Oorlog (Westerbork Leerstoel) aan de Vrije Universiteit Amsterdam en de Universiteit van Amsterdam. Hij studeerde geschiedenis en antropologie aan de UvA en werkte binnen verschillende NWO-projecten, waaronder Terrorscapes. Ook was hij een van de twee leiders van de NWO-onderzoekslijn Dynamiek van de herinnering.

Overzicht relevante websites


Door Rianne Lindhout

Beeld: iC-ACCESS