Van knappe krullenbol tot potentiële terrorist

Case

Van knappe krullenbol tot potentiële terrorist

Positieve en negatieve invloed van cultuur wordt overschat

De sociaal-economische achterstand van Marokkanen in Nederland is een gevolg van hun migratiegeschiedenis, niet van hun cultuur of religie. Dat is de bevinding van onderzoeker Nadia Bouras, schrijfster van het proefschrift Land van Herkomst, over de verbondenheid van Marokkaanse immigranten met hun vaderland. Het onderzoek maakt deel uit van het project 'Differences that make all the difference' dat door NWO gefinancierd is met een Vici-subsidie vanuit de Vernieuwingsimpuls.

Welke band onderhouden Marokkanen in Nederland met hun vaderland, en hoe heeft die zich ontwikkeld? Dat vroeg promovenda Nadia Bouras zich af toen ze haar onderzoek begon. Bouras bestudeerde oude krantenberichten en luisterde naar de levensverhalen van 40 Marokkaanse immigranten. Daarnaast reconstrueerde ze het Nederlandse minderhedenbeleid en het politieke debat. Dat leidde tot een uitbreiding van haar onderzoeksvraag: Welke rol speelden de Nederlandse en Marokkaanse overheid bij het beïnvloeden van die verbondenheid? Want bewust of onvoorzien, die invloed was er aldoor.

Gastarbeiders: interessant en exotisch

Het Nederland van de jaren zeventig was welvarend. Het opleidingsniveau steeg en er was voldoende geld om laaggeschoold werk uit te besteden, vooral als dat vies, zwaar en gevaarlijk was. Hiervoor werden gastarbeiders geworven; eerst uit Zuid-Europa en Turkije, daarna uit Marokko. Die eerste Marokkanen werden over het algemeen ook hartelijk ontvangen. Ze werkten hard en ze waren alleen. 'Nederlandse vrouwen vonden het een interessante, exotische groep en er zijn heel wat kinderen verwekt.'

Cocktail werkloosheid en gezinshereniging

Toen in de jaren tachtig veel fabrieken en mijnen sloten, verloren veel Marokkaanse mannen hun baan. 'Teruggaan naar Marokko was geen optie,' stelt Bouras. 'De kansen daar waren nihil en hier had men rechten opgebouwd.' De werkloosheid in die jaren viel ongelukkigerwijze samen met de gezinshereniging. 'Dat is een giftige cocktail geweest. Man zit thuis zonder werk, moet zich ineens opstellen als hoofd van het gezin maar mist natuurlijk gezag.' Dit vindt hij terug door zich autoritair op te stellen en zich te oriënteren op de Islam en de eigen cultuur. 'Hij kon zich niet aansluiten bij de plaatselijke hockeyclub of de bridgevereniging. Hij ging dus naar de moskee.'

Loslaten van de terugkeergedachte

Gastarbeiders werden aanvankelijk geworven voor twee jaar, waarna ze zouden worden ingewisseld voor een ‘verse’ ploeg. ‘De gedachte was dus: Marokkanen zouden terugkeren naar Marokko, en daarom moesten ze zich vooral richten op hun eigen cultuur.’ Hierop richtte zich het Migrantenbeleid van de Nederlandse overheid. Een voorbeeld daarvan is het programma Onderwijs in eigen Taal en Cultuur, dat remigratie soepel zou moeten laten verlopen. 'Maar het Nederlandse bedrijfsleven heeft destijds succesvol gelobbyd voor afschaffing van dat roulatiesysteem. Al dat inwerken ging immers ten koste van de arbeidsproductiviteit.'

De terugkeergedachte werd dus losgelaten. Nederland paste zijn beleid aan, met als belangrijkste pijler: Integratie met behoud van de eigen identiteit. 'Het idee was dat iemand die zijn culturele identiteit kent en omarmt, beter integreert in de Nederlandse samenleving. Activiteiten die de eigen cultuur centraal stelden, werden gul beloond.' Marokkaanse artiesten werden overladen met uitnodigingen van migrantenorganisaties om op te treden op de vele culturele festivals in Nederland.

 

Verbondenheid is kostbare bezigheid

Het spreekt niet voor zich dat met het verstrijken van de tijd de band vanzelf losser wordt. 'Verbondenheid met het land van herkomst is heel dynamisch en ontwikkelt mee met de persoonlijke situatie. Migranten blijven banden onderhouden met hun land van herkomst, zelfs wanneer ze volledig geïntegreerd zijn in het vestigingsland. Ze kopen en bouwen er huizen, doen investeringen, sturen geld en goederen naar familie en blijven op de hoogte van politieke en sociale ontwikkelingen. Bedenk ook dat de band met Marokko onderhouden een kostbare bezigheid is, zoals de jaarlijkse terugkeer en financiële ondersteuning. In die zin is een transnationale band vooral weggelegd voor geslaagde migranten.'

Marokkaanse vrouwen klimmen op

De verbondenheid van vrouwelijke immigranten met Marokko was anders. 'Deze vrouwen hadden net hun achtergestelde positie in Marokko ingeruild voor de mogelijkheden in Nederland, en die wilden daar volop gebruik van maken.' Bouras ondervroeg 20 Marokkaanse vrouwen. 'Terwijl de mannen de blik vaak gericht hadden op Marokko, wilden de vrouwen er hier wat van maken. Mannen sturen bijvoorbeeld eerder geld terug terwijl vrouwen hun geld hier willen besteden aan hun huis en kleding.' Met andere woorden; de mannen verloren status, de vrouwen klommen op.

Hetze tegen de Islam

Van aantrekkelijke krullenbol tot potentiële terrorist. Hoe verklaart Bouras die omslag in het publieke en politieke debat? 'De werkloosheid onder Marokkaanse immigranten bleef hoog, het multiculturele beleid had gefaald. De publieke opinie veranderde radicaal nadat Frits Bolkestein de gebrekkige integratie als oorzaak aanwees voor de achtergestelde maatschappelijke positie van Marokkanen. Het koesteren van de eigen identiteit en cultuur, voorheen gezien als oplossing voor maatschappelijke achterstand en springplank voor integratie, werd nu beschouwd als oorzaak voor diezelfde achterstand.'

De Rushdie-affaire had kort daarvoor een hetze tegen de Islam losgemaakt, met als inzet de onverenigbaarheid met de westerse waarden en normen. 'Plotseling werd alles wat er mis ging verklaard vanuit de cultuur en religie. Integratie en de band met het vaderland werden op één hoop gegooid. Dit zou hen achterlijk houden en daarmee succes in de weg staan.'

Dat de culturele en religieuze identiteit van Marokkaanse migranten wordt gezien als de oorzaak van sociale achterstand, is een omkering van de feiten
- Nadia Bouras

Integratie als toverformule

Marokkanen moesten zich gaan aanpassen aan de Nederlandse cultuur. 'Nu hun sociaal economische positie achterbleef, kreeg hun oriëntatie op de eigen cultuur de schuld. Daarbij wordt vaak vergeten dat dit nu juist de inzet was geweest van het Nederlandse beleid.' Daarnaast wijst Bouras erop dat nauwelijks is aangetoond dat een band met het land van herkomst integratie zou belemmeren.

'Een band met het land van herkomst hoeft integratie niet in de weg te staan. Denk maar aan Amerikanen die Thanksgiving vieren en jaarlijks teruggaan voor vakantie. Het hangt alleen wel af van wat je onder integratie verstaat. Integratie gedefinieerd als 'meedoen in de samenleving' levert geen problemen op voor wie zijn eigen cultuur wil behouden. Maar lees je integratie als 'culturele aanpassing', dan gelden voor Marokkanen ineens heel andere normen. Om succesvol te integreren, moet je als Marokkaan volledig afstand nemen van je cultuur en religie, veel meer dan dat van andere culturen verwacht wordt.' Of je nu kalkoen eet of muntthee drinkt, Bouras vindt dat in het algemeen de rol van cultuur wordt overdreven. 'Aanvankelijk werd de positieve invloed van cultuur overschat, en nu de negatieve.'