Romeinse keizer Severus toonde zijn beste kant

Case

Romeinse keizer Severus toonde zijn beste kant

Rechtspraakverzameling van Julius Paulus had primair een politiek doel

Over de verzameling rechterlijke uitspraken van de Romeinse keizer Septimius Severus hebben vele generaties rechtshistorici zich het hoofd gebogen. Wat was de status van deze collectie decreten eigenlijk, samengesteld door de destijds invloedrijke rechtsgeleerde Julius Paulus? Niemand opperde ooit een bevredigend antwoord. Dat is er nu wel.

Elsemieke DaalderElsemieke Daalder

Elsemieke Daalder bevindt zich in de gelukkige omstandigheid dat zij zowel Klassieke Talen als Rechten studeerde. Taalkundige nuances en subtiliteiten binnen de juridische fijnmazigheid van des keizers uitspraken, genoteerd in het Latijn van bijna twee millennia geleden, kennen voor haar geen geheimen. Deze onderzoekster komt na een interdisciplinaire studie tot de slotsom dat de overgeleverde bundeling van 38 ‘decreta’ en ‘imperiales sententiae’ van Septimius Severus (193-211 na Chr.) alle tekenen vertonen van… een pr-actie. Het was een gelegenheidsgeschrift met een politiek doel en pas op de tweede plaats een juridisch naslagwerk, concludeert Daalder. En dat is een nieuwe vondst.

Portret Septimius Severus

Daalder: ‘De bundel rechterlijke uitspraken was niet zozeer bedoeld voor gebruik in de juridische praktijk, maar veeleer een portret van keizer Septimius Severus ‘at work’. Dat is mijn conclusie. Het keizerlijke beeld dat opgeroepen wordt, is uiterst positief. Julius Paulus zet Severus neer als een rechtvaardige vorst met gedegen wetskennis, toegankelijk voor zijn onderdanen, ongeacht geslacht of sociale status.’

Buste van Septimius Severus.Buste van Septimius Severus. Credits: Shutterstock

Nu kon Septimius Severus wel wat goede publiciteit gebruiken. Deze in het huidige Libië geboren patriciërszoon had rechten gestudeerd in Rome en schopte het ten tijde van machthebber Marcus Aurelius tot senator. Hij klom zelfs op tot gouverneur van de belangrijke provincie Pannonia Superior (die delen van het tegenwoordige Oostenrijk en enkele Balkanstaten bestreek). De moordaanslagen op de opeenvolgende keizers Commodus en Pertinax en de aansluitende stuurloze chaos in Rome leidden ertoe dat de troepen van gouverneur Severus hem uitriepen tot keizer.

Voordat Severus de troon kon bestijgen moest hij wel in twee bloedige burgeroorlogen afrekenen met twee andere troonpretendenten: de troepen uit Syria en Britannia hadden namelijk hún gouverneurs óók als keizer op het schild gehesen. Daalder: ‘De greep naar de macht door Severus was voor deze periode in de Romeinse geschiedenis ongewoon. Een duidelijke en legitieme rechtvaardiging voor zijn positie als keizer ontbrak dan ook. Door een fictieve adoptieprocedure afficheerde hij zich zelfs als zoon en wettig erfgenaam van Marcus Aurelius, nota bene ná diens dood: de enige rechtmatige keizer was Severus, dat was voor alles de boodschap.’

Machtsgreep door Severus was ongewoon, vandaar het charmeoffensief daarna
- Elsemieke Daalder

Daarom draaide de pr-machine van keizer Severus op volle toeren. Er kwam geld beschikbaar voor het uiterlijke herstel van de stad Rome. De stedelingen werden getrakteerd op ‘brood en spelen’. Hij voerde bestuurlijke hervormingen door in de provincies en beschermde de inwoners ervan tegen bedreigingen van buurlanden. Hij morrelde zo min mogelijk aan de traditionele omgangsvormen tussen keizer en senaat. Julius Paulus’ gedetailleerde verslagen van de juridische bespiegelingen aan het hof fungeerden in dit verband als iets wat we nu ‘openbaarheid van bestuur’ zouden noemen, aldus Daalder. ‘De gebundelde rechterlijke uitspraken, die tezamen een beeld schetsten van Severus als goede en rechtvaardige heerser, pasten prima in het charmeoffensief.’

De kolossale triomfboog voor Septimius Severus op het Forum Romanum in Rome.De kolossale triomfboog voor Septimius Severus op het Forum Romanum in Rome. Credits: Shutterstock

Zoals bekend is de Westerse civiele rechtspraktijk goeddeels gebaseerd op het Romeinse recht. Maar het had een haartje gescheeld of veel geschriften waren voor altijd in de mist van de geschiedenis gebleven. In de eerste helft van de 6e eeuw had keizer Justinianus I een zogeheten codificatie van het Romeinse recht verordonneerd. Met de Codex Justinianus, waarin het keizerrecht werd gecodificeerd, en de Digesten, waarin het recht was opgenomen dat juristen in de eerste drie eeuwen van de keizertijd hadden ontwikkeld, beoogde Justinianus allerlei op zich zelf staande wetsteksten tot één logisch en op elkaar afgestemd geheel te smeden. Het geheel vormde, tezamen met een leerboek dat ook op gezag van Justinianus was uitgevaardigd, een soort burgerlijk wetboek avant la lettre, het Corpus Iuris Civilis. De door Daalder onderzochte teksten van Julius Paulus maakten onderdeel uit van de laatstgenoemde codificatie van het juristenrecht, die na de oudheid verloren leek te zijn gegaan. Een exemplaar van de Digesten dook pas in de 11e eeuw weer op, in Pisa. En laat dit nu voor zover bekend ook het enige uit de oudheid overgebleven exemplaar zijn!

Wist u dat? Het had een haartje gescheeld of de Digesten waren verloren gegaan. Het enige exemplaar dat we kennen dook pas in de 11e eeuw op, in Pisa

Dat de Romeinse jurist Julius Paulus de keizerlijke beslissingen vastlegde is niet zo verwonderlijk. Hij was immers lid van het rechterlijke consilium van Severus, de adviesraad die de keizer bijstond bij de uitoefening van diens taken als rechter. Hij vermeldt telkens het aan de keizer voorgelegde feitenrelaas en de hierop volgende uitspraak, maar ook doet hij regelmatig verslag van de procesgang en beschrijft hij soms zelfs de beraadslagingen tussen de keizer en het consilium… ‘En dat zijn veel nodeloze details voor een handboek, waarin een simpele presentatie van de feiten en de uitspraak zouden volstaan,’ aldus de onderzoekster.

Vier soorten uitspraken

Daalder: ‘Opmerkelijk is tevens de uiteenlopende aard van de zaken die de jurist uitkoos voor zijn verzameling. Het gaat hier om vier soorten uitspraken: de keizer paste het bestaande recht toe, de keizer bood opheldering over een onduidelijk punt in het bestaande recht of vulde zelfs een lacune op, de keizer gaf uitleg aan een specifiek juridisch document (bijvoorbeeld een testament) of de keizer legde het geldende recht naast zich neer en besliste op basis van billijkheid en menselijkheid, daar waar strikte toepassing van het bestaande recht tot een onwenselijke uitkomst zou leiden.’

Alleen de uitspraken in de eerste twee categorieën, ongeveer de helft van het totaal, leenden zich ook voor toepassing in andere geschillen, zo stelt Daalder. De juridische praktijk kon ze om die reden als algemeen bindend beschouwen. De overige uitspraken behelsden unieke, op zichzelf staande gevallen van burgers die zich voor een oordeel tot de keizer hadden gewend. Over de teruggave van een bruidsschat na overlijden bijvoorbeeld. ‘Een onlogische keuzeselectie voor opname in een handboek voor de rechtspraktijk.’

Bruidsschat terug na dood echtgenote?

Een fragment uit de Digesten: zowel ná de dood van de echtgenote als na een echtscheiding moet de bruidsschat worden geretourneerdEen fragment uit de Digesten: zowel ná de dood van de echtgenote als na een echtscheiding moet de bruidsschat worden geretourneerd

Paulus ex libris sex libro primo imperialium sententiarum in cognitionibus prolatarum. Cum quaerebatur, an verbum ‘soluto matrimonio dotem reddi’ non tantum divortium, sed et mortem contineret, hoc est an de hoc quoque casu contrahentes sentirent, et multi putabant hoc sensisse, et quibusdam aliis contra videbatur: hoc motus imperator pronuntiavit id actum eo pacto, ut nullo casu remaneret dos apud maritum.

Vertaling
Paulus in het eerste boek van de ‘Zes boeken keizerlijke uitspraken gedaan in gerechtelijke procedures’. Toen werd gevraagd, of de clausule ‘dat de bruidsschat terug wordt gegeven bij beëindiging van het huwelijk’ niet alleen echtscheiding, maar ook de dood omvatte, dat wil zeggen of de contractspartijen ook dit geval hadden willen regelen, waren velen van mening dat dit de bedoeling was, terwijl aan andere personen het tegenovergestelde toescheen. Hierdoor bewogen, deed de keizer uitspraak dat dit met dit beding was bedoeld dat de bruidsschat in geen enkel geval bij de echtgenoot bleef.

PR-functie

De onderzoekster ontdekte nog veel meer clues in het uitpluizen van de teksten, die alle wijzen richting de pr-functie van het document. De behandelde zaken stammen uit de periode waarin Severus de scepter zwaaide, zo betoogt zij. Severus wordt daarin ettelijke keren als ‘imperator’ omschreven, een aanduiding voor een nog levende keizer. ‘Dit betekent dat aan publicatie van de teksten, waarin tevens zo ruimhartig uit de geheime beraadslagingen in het consilium wordt geput, Severus zelf zijn goedkeuring heeft gehecht. Een dergelijke bundeling, in déze samenstelling en met deze veelheid aan vertrouwelijke details, het licht doen zien zonder zijn toestemming zou ondenkbaar geweest zijn.’

Conclusie: een gelegenheidsgeschrift, waarin Paulus het rechtvaardige en professionele gezicht van Septimius Severus laat zien, niet primair voor de jurisprudentie. Wie weet in welke mate het geschrift heeft bijgedragen aan het overgeleverde beeld van de man: hij staat alom bekend als een krachtdadig vorst die het intern verdeelde Romeinse rijk na vier jaar burgeroorlog onder centraal gezag herenigde. Sterker nog, onder zijn heerschappij bereikte het Imperium Romanum zijn grootste omvang.

Meer informatie

E.S. (Elsemieke) Daalder (1987) studeerde Rechten en Klassieke Talen en begon haar promotieonderzoek naar ‘Text and context. Paulus’ Report of decrees from the imperial consilium’ in 2012 aan de Universiteit Leiden, Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Afdeling Rechtsgeschiedenis, met financiering uit het programma Onderzoekstalent van NWO-MaGW. Hoofdaanvrager en promotor is prof. mr. W.J. Zwalve. Tweede promotor is prof. mr. E. Koops.

De resultaten van het onderzoek zijn gepubliceerd in de vorm van een monografie: E.S. Daalder, De rechtspraakverzamelingen van Julius Paulus. Recht en rechtvaardigheid in de rechterlijke uitspraken van Septimius Severus, Boom Juridisch: Den Haag 2018.

Elsemieke Daalder voert haar verdediging op dinsdag 23 oktober aan de Universiteit Leiden.

Banner: Reconstructie van een rechtszaak in het Forum van Augustus. Credits: Museum of the Imperial Fora