Veroorzaker slaapziekte betrapt

Case

Veroorzaker slaapziekte betrapt

Onderzoeksuitkomsten bieden hoop op medicijn

Per jaar overlijden meer dan dertigduizend mensen aan slaapziekte ofwel trypanosomiasis. Deze ziekte vormt een bedreiging voor miljoenen inwoners van Afrika. Zonder behandeling loopt hij vrijwel altijd dodelijk af.

Wist u dat? In sommige delen van Afrika is veeteelt bijna onmogelijk door toedoen van de tseetseevlieg.

Slaapziekte wordt overgebracht door de tseetseevlieg. Door zijn beet infecteert hij mensen, maar ook vee, lastdieren en huisdieren met de eencellige Trypanosoma brucei-parasiet. Die parasiet vermenigvuldigt zich eerst in de bloedbaan en boort zich uiteindelijk een weg het centrale zenuwstelsel binnen, waardoor het slachtoffer in coma raakt. Geïnfecteerde dieren bedreigen rechtstreeks de voedselvoorziening: zieke koeien geven minder melk en vlees en zieke lastdieren kunnen niet meer ploegen. Er zijn gebieden in Afrika waar zoveel tseetseevliegen voorkomen dat veeteelt bijna onmogelijk is.

Er bestaan nu wel medicijnen, maar die zijn verre van ideaal: ze hebben zware bijwerkingen, zijn moeilijk toe te dienen en worden minder effectief doordat de parasiet er steeds meer weerstand tegen opbouwt. Daarom is er dringend behoefte aan nieuwe middelen.

Zoektocht naar moleculen die enzymen blokkeren

Boris Rodenko, als chemisch bioloog verbonden aan het Nederlands Kanker Instituut, leidt het verkennende onderzoek naar een nieuw medicijn tegen slaapziekte. Dat onderzoek spitst zich toe op een zoektocht naar moleculen die bepaalde enzymen in de parasiet remmen. Rodenko: 'Het doel is om enzymen op het spoor te komen die essentieel zijn voor het overleven van de parasiet. Als je zo’n enzym kunt blokkeren met een molecuul dat geen uitwerking heeft op mens en zoogdier, heb je een potentieel medicijn in handen.'

Als zo’n enzym blokkeert, heb je een potentieel medicijn in handen
- Boris Rodenko

In een cel worden eiwitten als het ware gemarkeerd met ‘vlaggetjes’. Die vlaggetjes zorgen  ervoor dat eiwitten terechtkomen waar ze nodig zijn, of juist worden afgebroken als ze niet meer nodig zijn. Ubiquitine is zo’n vlaggetje. Normaal gesproken wordt het 'vlaggetje' ubiquitine weer van eiwitten afgehaald zodra het zijn werk heeft gedaan. Rodenko: 'We hebben gezocht naar de enzymen in de parasiet die ubiquitine weer van eiwitten afknippen afbreken: de deubiquitinerende enzymen. Ons doel is om met behulp van bepaalde moleculen deze enzymen te blokkeren. Als je deze enzymen remt en ubiquitine dus niet meer van eiwitten afgehaald wordt, lopen zoveel processen in de cel spaak dat de parasiet dit niet overleeft.'

Identificatie enzymen

Over dit soort enzymen in de mens en bij zoogdieren was al veel bekend, maar tot voor kort tastten onderzoekers in het duister over welke varianten van het enzym werkzaam waren in de trypanosoomparasiet. Rodenko: ‘Het is ons gelukt om in de parasiet verschillende varianten te identificeren die ubiquitine van eiwitten kunnen verwijderen. Daarnaast hebben we van een hele serie koolwaterstofmoleculen de remmende werking op die enzymen kunnen meten. We weten nu welke moleculen precies effectief zijn tegen de enzymen in de parasiet en tegelijkertijd de enzymen van mens en zoogdier met rust laten.’

De volgende stap in het onderzoek is de ontwikkeling van een medicijn op basis van dit voorlopige resultaat. Daarvoor werkt Boris Rodenko inmiddels samen met een farmaceutisch bedrijf. Het zal nog jaren van onderzoek en testen vergen voordat een medicijn op de markt kan worden gebracht dat zonder ernstige bijwerkingen slaapziekte misschien voorgoed uit de wereld helpt.

ZonMw voert het onderzoek uit in het kader van het programma Horizon van het Netherlands Genomic Initiative. Het project is gestart in 2010 en formeel eind 2011 afgesloten.