Oorlog schaadt niet alleen mensen maar ook het milieu

Case

Oorlog schaadt niet alleen mensen maar ook het milieu

Boeren en vissers het zwaarst getroffen

Conflicten eisen niet alleen mensenlevens, maar brengen ook schade toe aan het milieu. De enorme bergen stinkend afval in de straten van Beirut getuigen daarvan. Onderzoekers uit Libanon en Twente hebben dit soort oorlogsschade systematisch in kaart gebracht. Ze ontdekten dat er zelfs in een klein gebied grote verschillen zijn in hoeveel last mensen hebben van de conflicten en het verstoorde milieu. Lokale leiders en hulpverleners zouden zich vooral op de kwetsbaarste groepen moeten richten.

De kogels vlogen onderzoekers soms om de oren

Libanon is een van de meest instabiele regio’s ter wereld. De laatste veertig jaar valt het land voortdurend ten prooi aan conflicten: burgeroorlog, botsingen met Israël en nu de oorlog in buurland Syrië, die ook wordt uitgevochten in de straten van Libanon. Een ideaal land dus om in kaart te brengen hoe conflicten hun sporen nalaten op het milieu en wat dit betekent voor verschillende bevolkingsgroepen. Bestuurskundige Irna van der Molen van het Twentse Kenniscentrum Risicomanagement en Veiligheid werkte er vijf jaar aan, samen met collega-onderzoekers van de Universiteit van Balamand in Noord-Libanon. Een uitdagend project, waarbij de onderzoekers soms letterlijk de kogels om de oren vlogen. Het resultaat is een gedetailleerd overzicht van de directe en indirecte gevolgen die conflicten hebben voor het milieu, en een dieper inzicht in hoe plaatselijke leiders en buitenlandse hulpverleners de lokale bewoners kunnen helpen hun bestaan weer op te bouwen. 

Bombardementen en bosbranden

Om een goed beeld te krijgen van schade die het milieu in Libanon de afgelopen decennia is toegebracht, combineerden de onderzoekers verschillende methoden. Ze raadpleegden eerder opgemaakte milieurapportages, gingen de dorpen af om mensen te bevragen over gebeurtenissen in hun omgeving, en ze maakten gebruik van satellietbeelden. Er zijn verschillende soorten land degradation en marine degradation (schade aan land of zee) die samenhangen met een conflict. Sommige schade is een rechtstreeks gevolg van oorlogshandelingen: vervuiling door een bombardement op een olieraffinaderij, kaalslag door bosbranden of hopen puin door beschietingen. Andere schade wordt veroorzaakt door de plotseling sterk stijgende bevolkingsdruk. In het kleine Libanon zijn anderhalf miljoen Syrische vluchtelingen neergestreken, aanzienlijk meer dan in heel Europa.

‘Vroeger had ik een goed leven’, zegt deze Libanese visser in de video. Vissers en boeren worden meer dan anderen de dupe van milieuschade door oorlog en conflicten.‘Vroeger had ik een goed leven’, zegt deze Libanese visser in de video. Vissers en boeren worden meer dan anderen de dupe van milieuschade door oorlog en conflicten.

Corruptie

Verwaarloosde en overwoekerde akkers zijn een indirecte vorm van milieuschade. Mensen kunnen niet bij hun land komen omdat bijvoorbeeld een brug is opgeblazen, of ze hebben geen geld om zaad te kopen. Andere indirecte milieuschade ontstaat doordat een verzwakte overheid in tijden van oorlog geen milieubeleid opstelt of handhaaft, terwijl in zo’n periode corruptie alle kans krijgt. ‘Beirut werd in de zomermaanden van 2015 geteisterd door een afvalcrisis’, zegt Van der Molen. ‘De overheid is zo zwak en verscheurd door interne conflicten, dat zij niet in staat bleek een geschikte plek aan te wijzen om het afval te dumpen toen een oude dumpplaats overvol was en geen nieuw afval meer toeliet.’ De afvalcrisis heeft geleid tot illegale lozingen in zee, die het zeewater vergiftigen en de biodiversiteit aantasten. Corruptie speelt een rol bij een onverwachte bron van milieuschade die de onderzoekers blootlegden: de wederopbouw. ‘Mensen wier huis is verwoest moeten snel opnieuw een dak boven hun hoofd’, licht Van der Molen toe. ‘Er wordt dus in hoog tempo heel veel steen afgegraven. En niet altijd op een verantwoorde manier; voor de vergunningen knijpt men in die omstandigheden een oogje dicht. Zo wordt de natuur verstoord, de grond erodeert en de bevolking staat bloot aan fijnstof en de vervuiling van af- en aanrijdende vrachtwagens.

Grote verschillen

De meest verrassende uitkomst van het onderzoek vindt Van der Molen dat er grote verschillen blijken te zijn in hoe veel last bevolkingsgroepen ondervinden van de oorlog en van een door oorlog beschadigde omgeving. Dat hangt uiteraard samen met hun locatie. Wie dicht bij de grens woont, of in de omgeving van een gigantisch vluchtelingenkamp, of in een wijk waar veel gevochten wordt, loopt meer risico. Maar de onderzoekers vonden ook een sterke correlatie met sociaaleconomische kwetsbaarheid. Van der Molen: ‘Boeren en vissers worden het zwaarste getroffen als het land en de zee zijn aangetast, omdat ze daarvan afhankelijk zijn. En juist zij hebben meestal weinig alternatieve bronnen van inkomsten, minder dan degenen die werken in de stedelijke diensteneconomie.’ Andere factoren die bepalen hoe snel mensen zich kunnen herstellen, zijn de kwaliteit van hun lokale bestuur en of ze familie hebben om op terug te vallen. Van der Molen: ‘Arme gemeenschappen zijn niet per definitie kwetsbaarder voor de gevolgen van oorlogsgeweld. Maar zonder een adequate infrastructuur en gezondheidszorg is het moeilijker om het hoofd te bieden aan de gevolgen van conflicten. In sommige dorpen is de burgemeester analfabeet. Dat zegt niet alles – hij kan nog steeds een goede burgemeester zijn – maar het maakt het wel lastiger voor hem om het dorp de voorzieningen te bieden die nodig zijn, bijvoorbeeld een crisisplan op te stellen.’

De vijf soorten schade zijn: rechtstreekse schade door oorlogshandelingen, vluchtelingenstromen, verwaarlozing van landbouwgrond, gebrekkig beleid en handhaving, wederopbouw.

Het onderzoek is ook relevant voor milieuschade door klimaatverandering.

Met hun bevindingen in Libanon willen de onderzoekers een bijdrage leveren aan een beter begrip van de impact van conflicten op het milieu en de kwetsbaarheid van verschillende bevolkingsgroepen. ‘Fysieke schade en sociaaleconomische kwetsbaarheid worden nog vaak als twee losse fenomenen gezien,’ aldus Van der Molen. ‘Wij hebben in Libanon gevonden dat de twee nauw met elkaar verbonden zijn. Schade aan het milieu raakt sommige groepen meer dan andere. In de herstelfase van een samenleving zouden lokale leiders en buitenlandse hulpverleners hiermee rekening moeten houden. Dat geldt in Libanon, in andere oorlogsgebieden, zoals Syrië, Irak of Mali, maar ook in regio’s waar milieuschade niet het gevolg is van conflicten, maar van klimaatverandering. Maar voor alle door milieuschade getroffen gebieden geldt: we moeten hulp als eerst op de meest kwetsbare bevolkingsgroepen richten.’

Tekst: Mariette Huisjes