Olie als bron van sociale veranderingen in Iran

Case

Olie als bron van sociale veranderingen in Iran

In 1908 werd olie ontdekt in Iran. Hoe veranderde de komst van de olie-industrie het dagelijks leven van de arbeiders? Touraj Atabaki van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis deed hier samen met zijn promovendi en postdoc jaren onderzoek naar. Hij werkt nu aan een omvangrijk naslagwerk, dat alle mogelijke sociale gevolgen van de olie-industrie beschrijft: van migratie, urbanisatie en de opkomst van vakbonden tot de vrijetijdsbesteding van de arbeiders.

De arbeiders in de Iraanse olie-industrie organiseerden zich sneller en grootser dan waar dan ook in het Midden-Oosten.

'Er bestonden al wel beschrijvingen van de Iraanse olie-industrie, maar die zijn vaak geschreven in opdracht van en door de ogen van oliebedrijven zoals BP en Shell. Hoe de komst van de olie-industrie de Iraanse samenleving heeft veranderd, en het leven van de arbeiders in die industrietak heeft beïnvloedt, dat is echter nog nooit belicht,' vertelt Atabaki over de motivatie voor zijn door NWO Geesteswetenschappen ondersteunde onderzoeksproject.

Dagelijks leven

De olie-industrie in Iran was van de eerste olievondst in 1908 tot in de jaren vijftig een van de belangrijkste ter wereld. Zeker ten tijde van de Eerste en Tweede Wereldoorlog speelde de Iraanse olie een belangrijke rol in de internationale politiek. 'Die politieke en economische geschiedenis is al eerder uitgebreid gedocumenteerd. Samen met een postdoc en drie promovendi kijk ik nu specifiek naar de sociale geschiedenis van arbeid in een bredere context. Dus we richten ons op het leven van alledag, op huisvesting, vrije tijd, onderwijs, migratie en dergelijke.'

Werknemers bij Abadan Olieraffinaderij, jaren dertig (Beeld: British Petroleum (BP))Werknemers bij Abadan Olieraffinaderij, jaren dertig (Beeld: British Petroleum (BP))

Migratie

Zo brachten de onderzoekers in kaart hoe de komst van olievelden en raffinaderijen zowel de interne als de externe migratie heeft beïnvloedt. In eerste instantie kwamen er veel Birmezen naar Iran. 'In Birma was al eerder olie gevonden, maar die was van veel mindere kwaliteit. De ervaren mensen kwamen vanuit daar naar Iran om raffinaderijen op te zetten. Ook kwamen er ingenieurs vanuit Groot-Brittannië en andere Europese landen, maar die stroom was veel minder groot dan die van de laagopgeleide Indiërs, die in grote getalen afkwamen op de nieuwe werkgelegenheid.' 

Aanleg van oliepijp van olieveld Masjid Suleiman naar raffinaderij Abadan, 1909 (Beeld: British Petroleum (BP))Aanleg van oliepijp van olieveld Masjid Suleiman naar raffinaderij Abadan, 1909 (Beeld: British Petroleum (BP))

Minikolonies

Er vormden zich steden rondom de raffinaderijen, die uit totaal verschillende wijken bestonden. 'Je had niet alleen een verschil tussen de echte arbeiderswijken en de wijken waarin de managers woonden, maar er bestond ook een heel duidelijke scheiding tussen verschillende etnische groeperingen. Als je kijkt naar de Britten bijvoorbeeld, die hadden hun eigen wijken in die steden, met een eigen bestuur en een eigen politiemacht. In feite was het een soort Britse kolonie binnenin een Iraanse stad.'

Vakbonden

Vrouwelijke werknemers in het kantoor van de Anglo-Iranian Oil Company Administration, jaren veertig (Beeld: British Petroleum (BP))Vrouwelijke werknemers in het kantoor van de Anglo-Iranian Oil Company Administration, jaren veertig (Beeld: British Petroleum (BP))

Een andere belangrijke ontwikkeling was de opkomst van het arbeidersactivisme, doceert Atabaki. 'De arbeiders in de Iraanse olie-industrie organiseerden zich sneller en grootser dan waar dan ook in het Midden-Oosten. Net na WOII waren er in Iran meer dan een half miljoen vakbondsleden.' In de jaren twintig vond een van de grootste stakingen plaats. 'Opvallend genoeg was die staking begonnen met de Indiërs die in Iran werkten. Zij zagen dat het management van de oliebedrijven baadde in weelde, terwijl de arbeiders in ellende leefden. De Indiërs kwamen in opstand en eisten betere lonen, betere behuizing en meer activiteiten buiten het werk om.'

Uitgebreid onderzoek

Voor hun onderzoek hebben de wetenschappers alle mogelijke informatiebronnen geraadpleegd. 'We zijn ver buiten de gebaande paden getreden. Zo hebben we zelfs archieven vanuit het zo gesloten Birma kunnen inzien.' Zelf kan de van oorsprong Iraanse onderzoeker sinds zijn vertrek bijna dertig jaar geleden het land niet meer in om er onderzoek te doen. Maar daar heeft hij iets op gevonden. 'Ik heb een groot netwerk in Iran. De mensen daar zochten voor mij in archieven en interviewden nog levende arbeiders van het eerste uur. Ook heb ik veel mensen gesproken via de telefoon en via Skype.' Zijn drie promovendi en een betrokken postdoc konden wel veldwerk doen ter plaatse.

Ochtendgymnastiek voor jonge werknemers, jaren veertig (Beeld: British Petroleum (BP))Ochtendgymnastiek voor jonge werknemers, jaren veertig (Beeld: British Petroleum (BP))

Naslagwerk

Gezien de schat aan informatie die is verzameld, wil Atabaki alle gegevens zo breed mogelijk toegankelijk maken, onder andere via een driedelig naslagwerk. Het eerste deel verschijnt in de loop van 2016. Op dit moment werkt de emeritus-hoogleraar aan deel II, dat de periode zal bestrijken van de nationalisatie van de olie-industrie tot aan de oorlog tussen Iran en Irak, die een verwoestend effect had op de olieproductie in Iran. Het laatste deel zal gaan over de periode daarna, tot aan 2008. Daarnaast hebben de onderzoeksresultaten hun weg gevonden naar een binnenkort te verschijnen internationale publicatie Working for oil, a comparative social history of labour in petroleum. Hierin wordt de sociale geschiedenis van de olie-industrie in Iran vergeleken met die in andere olie-producerende landen, zoals Brazilië, Nigeria en Irak.

Meer informatie


Werknemers bij Abadan Olieraffinaderij, jaren veertig (Beeld: British Petroleum (BP))Werknemers bij Abadan Olieraffinaderij, jaren veertig (Beeld: British Petroleum (BP))