Nieuw licht op Rembrandt: door de verflagen heen

Case

Nieuw licht op Rembrandt: door de verflagen heen

Onder de verflagen van meesterwerken ligt een zee aan informatie verborgen: tekeningen, eerste aanzetten, veranderde composities, soms zelfs hele andere schilderijen. Daarnaast kunnen de bovenste verflagen sporen van slijtage en verkleuring vertonen. Joris Dik ontwikkelt nieuwe methoden om door de verflagen van de latere werken van Rembrandt van Rijn heen te kijken.

Zware metalen

Röntgenfoto's van schilderijen maken we al decennia lang. Het grote nadeel was dat je daarmee geen onderscheid in lagen of pigmenten kon maken. De oplossing is de X-Ray Fluorescence scanner (XRF), ontwikkeld door Joris Dik en zijn team vanuit een nieuwe techniek en getest met behulp van deeltjesversneller Doris III te Hamburg. Het nieuwe röntgenapparaat is mobiel, waardoor de onderzoekers de schilderijen in de musea kunnen scannen.

Met verschillende (licht)technieken is onder meer te zien wat er onder de zichtbare verflagen zit. (Beeld: Petria Noble et al.)Met verschillende (licht)technieken is onder meer te zien wat er onder de zichtbare verflagen zit. (Beeld: Petria Noble et al.)

Dik: 'Rembrandt was een multimaterialenman. Er zaten zware metalen in zijn verf en zijn bindmiddelen waren organisch. Al die elementen zijn niet met één techniek te achterhalen.' Vandaar dat het team – in samenwerking met de Universiteit Antwerpen – ook gebruik maakt van geoptimaliseerde XRD-camera's. 'We kunnen nu dieper in de verf kijken dan bij conventionele röntgenfoto's en de onderliggende elementen in kaart brengen. XRF leest de in de 17e eeuw veel gebruikte metalen zoals kwik, arsenicum, lood en ijzer. Met XRD is bovendien ook onderscheid te maken tussen het originele pigment en eventuele degradatieproducten die in de loop van de eeuwen zijn ontstaan. Door alle metingen te combineren komt er een compleet beeld tevoorschijn, dat zich onder het oppervlak van het schilderij bevindt. De scans leveren namelijk zulke heldere beelden op dat het resultaat bijna een schilderij op zich is.' 

Geen depressie bij Rembrandt

Uit het onderzoek zijn verschillende opvallende resultaten naar voren gekomen. De late schilderijen van Rembrandt, die vaak donker van kleur zijn, zouden oorspronkelijk een stuk kleurrijker zijn geweest. Zo heeft de scan het blauwe pigment smalt uit de achtergrond van Het Joodse bruidje kunnen halen, hoewel het pigment nu geheel ontkleurd is. Dik: 'We kennen het schilderij met een donkerbruine achtergrond, terwijl het rood van de jurk en het goudbrokaat van origine veel meer gecontrasteerd moeten hebben met een blauwigere achtergrond. Met behulp van dwarsdoorsnedes zoeken we nu nog uit hóe blauw.' Naar alle waarschijnlijkheid zullen we het beeld dat we nu van Het Joodse bruidje hebben, een beetje moeten bijstellen. En misschien ook de huidige kunsthistorische theorie dat de gebroken schilder donkere tinten gebruikte vanwege het verlies van zijn geliefde, zijn zoon en zijn kapitaal.'

'Saul en David' (1650-1655) van Rembrandt. (Bron: Mauritshuis)'Saul en David' (1650-1655) van Rembrandt. (Bron: Mauritshuis)

De röntgenfoto van het schilderij laat zien hoe het verknipte schilderij weer in elkaar is gezet. (Bron: Mauritshuis)De röntgenfoto van het schilderij laat zien hoe het verknipte schilderij weer in elkaar is gezet. (Bron: Mauritshuis)

Het Mauritshuis in Den Haag riep ook de hulp in van Dik en zijn team. 'Hun schilderij De Saul en David is in de 19e eeuw verknipt door een kunsthandelaar. Later zijn stukken van het schilderij weer bij elkaar gevoegd en gedeeltelijk overgeschilderd . Of het gordijn tussen de twee figuren nog origineel was, was moeilijk te achterhalen met traditionele beeldtechnieken. Uit ons onderzoek kwam naar voren dat de plooival van de doek waarmee Saul zijn ogen droogt, er oorspronkelijk heel anders uitzag. En ook dit schilderij bevat het ontkleurde pigment smalt. Het gordijn is daardoor zo donker geworden, dat je de structuur ervan bijna niet meer ziet. Het schilderij wordt nu gerestaureerd.' Het resultaat is vanaf 11 juni 2015 te zien bij een tentoonstelling in het Mauritshuis.

Scanner als restauratietool

De scanner kan restauratoren dus helpen bij het maken van gefundeerde beslissingen. Het apparaat is daarmee meer dan een soort echo bij de verloskundige die verscholen zaken zichtbaar maakt. Dik: 'We kijken nu naar schilderijen zonder exact te weten wat we zien. Hoeveel procent van het schilderij is daadwerkelijk van de hand van Rembrandt en wat komt van leerlingen of navolgers? Wat hebben restauratoren later bijgevoegd of overschilderd? Hoe zag het schilderij er van origine uit en welke elementen zijn door chemische processen veranderd? De schilderijen die we nu gescand hebben, zijn testcases. Door meer schilderijen te scannen en alle data samen te voegen, verwacht ik een rode draad te ontdekken waarmee we toekomstige chemische veranderingen in schilderijen kunnen voorspellen. En daar willen we naartoe.'

‘De Staalmeesters’ wordt gescand in het Rijksmuseum. (Bron: Rijksmuseum)‘De Staalmeesters’ wordt gescand in het Rijksmuseum. (Bron: Rijksmuseum)

Meer informatie


Onderzoekers: prof. dr. J. (Joris) Dik, TU Delft / dr. P. (Petria) Noble, Rijksmuseum

Financiële bijdrage: NSF, Mauritshuis

Betrokken partijen: TU Delft, Mauritshuis, Universiteit van Antwerpen, National Gallery of Art (Washington), Wallraf-Richartz Museum (Keulen), Synchrotron Soleil, Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie, Rijksmuseum Amsterdam, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Tekst: Marjolein Overmeer