Neanderthalerlijm uit de Noordzee

Case

Neanderthalerlijm uit de Noordzee

Spectaculaire vondst is link naar overleven in de ijstijd

Een onooglijk stukje steen met een klodder teer eraan. Een wonder dat het iemand opviel op het opgespoten strand van de Zandmotor bij Den Haag. Het bleek een topvondst, die aantoont dat neanderthalers ook onder barre omstandigheden ingewikkelde techniek gebruikten. Vier betrokken archeologen vertellen.

Wist u dat? Naast deze vondst zijn slechts twee vindplaatsen met soortgelijke lijmresten in Europa: het Duitse Königsaue, van 48.000 jaar geleden, en het Italiaanse Campitello, van 191.000 jaar geleden.

Geeske Langejans (Veni, ERC Starting Grant), experimenteel archeoloog aan de TU Delft

'Deze neanderthalers investeerden in efficiënt jagen én huishouden'

'Het zag er fantastisch uit in mijn mail, toen ik de foto's kreeg. Een klein afslagje met véél lijm. Toen bleek dat het 50.000 jaar oud was, heb ik tegen de afzender Marcel Niekus gezegd: hier moeten we bovenop! Dit is echt bijzonder, want het moet van neanderthalers zijn. Moderne mensen waren er toen nog niet in deze streek. Na de chemische analyse bleek het berkenteer, lijm van berkenbast. Dat maakte het nog mooier. Want dat is pas twee keer eerder gevonden.'

'Met deze vondst hadden we nu zelf archeologisch materiaal in handen dat we in detail konden onderzoeken. Deze informatie kon ik koppelen aan onze eerdere experimenten om de productiemethode te achterhalen. De chemie en de verontreinigingen in het materiaal maakten ons duidelijk dat de makers een complexe productiemethode hebben gebruikt, waarbij de opbrengst hoog was.'

Reconstructie van vuurstenen werktuig met berkenpek, pek en rolletje berkenbast

'Omdat het stukje een huishoudelijk werktuigje was, concluderen we dat het echt routine moet zijn geweest voor deze neandserthalers om teer te maken. Dat hadden we niet gedacht. Dat wij deze teer zo weinig vinden, komt blijkbaar doordat het slechts zelden bewaard blijft over zo'n lange tijd. Níet doordat neanderthalers het maar zelden gebruikten.'

In deze omgeving leefden ze in kleine groepjes die steeds migreerden. Investeringen in ingewikkelde lijm verwacht je dan niet. Zeker niet in een omgeving waar alleen maar een paar dwergberkjes stonden en hout sowieso schaars was. Deze neanderthalers deden aan ecologisch risicomanagement: ze leefden onder moeilijke omstandigheden en investeerden juist daarom veel in efficiënt jagen én huishouden. Een belangrijk nieuw inzicht. Het is echt heel bijzonder dat dit stukje bewaard is gebleven en gevonden.'

Willy van Wingerden, de amateur-archeologe die de vondst deed

'Ik vond het maar een merkwaardig dingetje'

'Toen ik het steentje vond, dacht ik: ligt lekker in de hand! Ik kom veel op het strand. Een jonge zoeker inspireerde mij begin 2016 op de Zandmotor bij Den Haag, toen raakte ik geïnteresseerd in archeologie. In dat opgespoten zand uit de zeebodem ligt heel veel. Eerst zocht ik vooral naar fossiele botresten, maar later begon ik ook uit te kijken naar artefacten, kunstmatig gemaakte voorwerpen. Ik heb een rijke fantasie, ik pak veel voorwerpen op.'

Willy van Wingerden

'In juni 2016 bezocht ik bij het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden een bijeenkomst over artefacten uit de Noordzee. Archeoloog Marcel Niekus en conservator Luc Amkreutz wilden vondsten inventariseren. Vlak voor een avonddienst mailde ik daarna snel vijftien foto's van mijn vondsten naar Marcel. Over nummer vijftien zei hij: "Hier ga ik acuut van zweten." Ik vond het maar een merkwaardig dingetje. Het leken wel twee stenen in elkaar. Maar een van die 'stenen' bleek later teer te zijn.''Het is bizar. Ze hebben alles eraan onderzocht, en ik werd steeds van alles op de hoogte gebracht. Ik werk al 41 jaar in de zorg, als ziekenverzorgende op een kleinschalig woonafdeling met dementerende mensen. En nu kom ik opeens op de Universiteit Leiden en ben ik medeauteur van een wetenschappelijk artikel! Ik word er verlegen van als ik mijn naam op een groot scherm zie staan. Maar trots ben ik ook.'

Gerrit Dusseldorp (Vidi), steentijdarcheoloog aan de Universiteit Leiden

'Ze hadden het moeilijk, en toch maakten ze deze lijm'

'Heel eerlijk gezegd was ik licht teleurgesteld toen ik het knullige stukje vuursteen begin dit jaar zag. In 2016 had ik er in het roddelcircuit al over gehoord. Deze lijm, gemaakt door neanderthalers, in de ijstijd! Verrassend, want toen was het Noordzeegebied een barre toendra-steppe. Het was het meest noordelijke randje van het verspreidingsgebied van neanderthalers. Ze hadden het er moeilijk. En toch wisten ze tijd en moeite te investeren in het maken van deze lijm.'

'Ik onderzoek in Afrika de omstandigheden waaronder complexe technologie ontwikkeld wordt. Het onderzoek aan dit stukje uit de Noordzee is een mooi extraatje voor mij. Het was geen onderdeel van een stootwapen, maar van iets huishoudelijks. Misschien een mes. Dat is opvallend. Je denkt: die teer die ze met veel moeite maken, gebruiken ze alleen voor coole wapens, waarmee ze op mammoeten jagen. Niet voor alledaagse, huishoudelijke spulletjes. Ons beeld van neanderthalers als macho jagers die de hele dag op mammoeten jaagden, is misschien onterecht. In exploitatie van planten en dingen die in het kamp moesten gebeuren, investeerden ze óók.'

Wist u dat? Het scherfje met berkenteer is tot en met 12 januari 2020 te zien in de centrale hal van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

Luc Amkreutz, Conservator Nederland prehistorie, Rijksmuseum van Oudheden

'Stiekem vind ik de Noordzee cooler'

'We weten al meer dan een eeuw dat er een enorme onontdekte wereld voor onze kust ligt. Tot voor kort dacht men dat er met die vondsten weinig te doen was. Een soort ansichtkaartjes uit een verloren landschap: leuk, maar zonder context. Er is weleens een overzicht gemaakt van wat er was, maar daarmee was de kous af. Inmiddels kan er veel meer mee, door fysisch, technisch onderzoek. Heel gaaf, want op de bodem van de Noordzee is millennia lang gewóónd, we moeten dat gebied leren kennen om de rest van de Europese prehistorie en bewoning in de vroege fase te begrijpen.

De vondst in close-up

'We willen misschien nog kijken of er DNA van neanderthalers in deze vondst zit. In 2021 speelt het stuk een belangrijke rol in onze nieuwe tentoonstelling: Doggerland, een verdronken landschap in de Noordzee. Het wordt een aandachttrekker, als vertegenwoordiger van het belang van dit enorme archeologische archief voor onze kust.'

'Ik ben nu in Jordanië op werkvakantie. Ik help een collega, we graven naar ijzertijdlagen in de Jordaanvallei. We hebben die lagen net weer bereikt. Het is tof om hier te zijn en deze archeologie mee te maken. Maar stiekem vind ik de Noordzee cooler.'

Meer informatie

  • De vondst van vuurstenen werktuig met berkenpek en het onderzoek ernaar is gepubliceerd op 21 oktober 2019 in Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS).
  • Geeske Langejans werkte aan eerder onderzoek naar berkenteer met een Veni-financiering van NWO.
  • Gerrit Dusseldorp leidt het NWO-gefinancierde Vidi-project Finding resolution for the Middle to Later Stone Age transition.

Eerdere NWO-artikelen over berkenteer:

Tekst: Rianne Lindhout

Foto in de banner: het gevonden stukje steen met klodder berkenteer © RMO