Muziektoerisme tegenwoordig immens populair

Case

Muziektoerisme tegenwoordig immens populair

Topofiel zoekt op ‘de’ plek ongrijpbare kern van muziek

Hoeveel toeristen hebben zich sinds 1969 laten fotograferen op die ene specifieke zebra op de Londense Abbey Road? Vóór operahuis La Scala in Milaan? Hoeveel Elvis-fans hebben Graceland in Memphis in de loop der jaren bezocht? Onschatbaar veel. Leonieke Bolderman deed onderzoek naar wat zij noemt ‘muzikale topofilie’: de liefde voor een plek waar je dichterbij de ongrijpbare aard van muziek lijkt te komen.

Wist u dat? Luisteraars bouwen een band op met een plaats aan de hand van muziek, zonder dat ze ooit per se op de bewuste plek hebben vertoefd.

Muziek kan de luisteraar op verschillende manieren in beweging krijgen: door emotionele vervoering, door verbeelding en niet zelden door af te reizen naar de plaats of het landschap waar die verklankte geschiedenis huist, zo concludeert Bolderman na haar research. ‘Reiservaringen van toeristen versterken de liefde voor muziek én plaats. En daardoor draagt muziek bij aan de populariteit van en de affiniteit met bepaalde plaatsen op de wereld. Muziektoerisme is uitgegroeid tot een succesvolle industrie en een populair tijdverdrijf. Luisteraars komen via bezoek aan bepaalde plaatsen dichterbij de ontastbare kern van de muziek. Zo functioneert muziek als hulpmiddel om jezelf een plaats te geven in een veranderende wereld.’

The Joshua Tree

Onderwijl vergapen busladingen toeristen zich jaar in jaar uit aan de Cavern Club, waar The Beatles furore maakten in de vroege jaren zestig – overigens een ‘nagebouwde’ locatie want het origineel viel onder de slopershamer toen Liverpool haar muzikale geschiedenis nog oninteressant vond. Ze bezoeken het Parijse graf van Jim Morrison, jonggestorven zanger van The Doors. Soms moeten ze hun ‘topofiele’ neigingen met de dood bekopen: in augustus 2011 overleed de directeur van poppodium 013 te Tilburg, Guus van Hove, door een hitteberoerte toen hij in Californië in het Joshua Tree National Park zocht naar de boom die op de albumhoes van The Joshua Tree van de Ierse band U2 staat afgebeeld.

Leonieke Bolderman op Paul McCartney’s Penny Lane, “…in my ears and in my eyes / there beneath the blue suburban skies”.Leonieke Bolderman op Paul McCartney’s Penny Lane, “…in my ears and in my eyes / there beneath the blue suburban skies”.

Maar waar waren deze mensen eigenlijk naar op zoek? En hoe kan muziek leiden tot toerisme? En waarom is muziektoerisme tegenwoordig zo immens populair? Centrale vragen in het proefschrift van Leonieke Bolderman ‘Musical topophilia. A critical analysis of contemporary music tourism’ dat zij donderdag 22 maart verdedigt aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Want er is nog bitter weinig bekend over de manier waarop muziek verbonden raakt met lokale identiteit en wat het daadwerkelijk bezoeken van plaatsen betekent voor toeristen.

Muzikale topofilie

De term ‘topophilia’ is door de Engelse dichter en letterkundige W.H. Auden bedacht en voor het eerst zeventig jaar geleden gebruikt in zijn introductie tot een dichtbundel van John Betjeman, maar van marketingtermen als ‘place-branding’ en ‘city marketing’ zal Auden waarschijnlijk nooit gehoord hebben. Bolderman: ‘Geograaf Yi-Fu Tuan gebruikt de term topofilie om de band tussen mens en plaats te beschrijven, en ik zie muziektoerisme als een vorm van ‘muzikale topofilie’: luisteraars bouwen een band op met een plaats aan de hand van muziek, zonder dat ze ooit per se op de bewuste plek hebben vertoefd.

Marketeers spelen meer en meer in op die verbeeldingskracht van muziek. Het aanzien van steden verandert, mede door de toenemende rol van muziek en andere populaire cultuur, zoals film en tv. Muziektoerisme wordt gezien als een manier om bedrijvigheid te stimuleren en een ander publiek te trekken door een plek een nieuwe identiteit te geven. Denk aan initiatieven als UNESCO Cities of Music Network, het toegenomen aantal musea en stadswandelingen rond (pop)muzikaal erfgoed en de muziekfestivals die als paddenstoelen uit de grond schieten.’

We weten niet waarom sommige ‘muzieksteden’ succesvol zijn en andere niet
- Leonieke Bolderman

Ondanks de positieve ‘flow’ is weinig bekend over wanneer en onder welke omstandigheden muziek succesvol kan zijn in het creëren van lokale identiteit, en wat het daadwerkelijk bezoeken van muziek-gerelateerde plaatsen betekent voor toeristen. Kortom, we weten eigenlijk niet waarom sommige ‘muzieksteden’ wel succesvol zijn en andere niet. Om de populariteit van hedendaags muziektoerisme te kunnen verklaren, stortte de onderzoekster zich op meer fundamentele vragen.

Emotionele vervoering

Bolderman sprak tientallen toeristen, VVV-medewerkers, reisleiders… Zo reisde zij onder meer naar Stockholm – bakermat van ABBA – om toeristen te interviewen. Ze tekende uit de mond van een U2-fan (43 jaar) op, als die voor de geluidsstudio van de band staat in Dublin: ‘Wauw, ik ben eindelijk hier, hier waar de muziek gemaakt wordt… ze zijn hier binnen geweest, binnen deze vier muren… hier maakten zij de muziek waar ik al deze tijd naar geluisterd heb!’. Maar ook ontmoette Bolderman een 65-jarige Amerikaan in het Beierse Bayreuth, die in vervoering was door de alom aanwezige operamuziek van Richard Wagner. Het Festspielhaus in Bayreuth is ‘bedevaartsoord’ van de oprechte Wagneriaan – waar het meestal bij blijft vanwege de schaarse en pittig geprijsde toegangskaarten.

Het Festspielhaus in Bayreuth, bedevaartsoord van de Wagneriaan, foto: ShutterstockHet Festspielhaus in Bayreuth, bedevaartsoord van de Wagneriaan, foto: Shutterstock

Tegelijkertijd voelde ze hen aan de tand over hun ‘vakantiemuziek’ – de muziek die ze verzamelen in streamingdienst Spotify om mee te nemen op reis. Een hulpmiddel waarmee het ontastbare te hanteren is, meent Bolderman, waarmee je je omgeving als het ware een soundtrack geeft.

Via al deze associaties verbinden luisteraars het gevoel dat de muziek bij hen oproept aan specifieke plaatsen. Op deze manier hevelen zij hun liefde voor muziek over naar het beeld van specifieke plaatsen, zo concludeert de onderzoekster. Emotionele vervoering en verbeelding leiden bij sommige luisteraars tot de onweerstaanbare wens om die specifieke plaats daadwerkelijk te bezoeken.

‘Zoutelande’ van Bløf

De VVV in Zeeland vaart inmiddels wel bij de hit ‘Zoutelande’ van Bløf, waarvan de harmonieuze klanken en weemoedige beschrijving van de onweerstaanbaar Zeeuwse sfeer luisteraars aanspoort om het kustplaatsje te gaan bekijken – en dat ondanks het feit dat het hier om een Nederlandstalige cover gaat van een Duitse hit uit 2011 die net zo weemoedig de plaats Frankfurt a/d Oder beschrijft. Wodka en bokking in het Zeeuwse strandhuis nemen hier de plaats in van een tuinhuisje in voormalig Oost-Duitsland en schnapps en bockwurst.

Bolderman: ‘Wat dit voorbeeld mooi laat zien, is dat muziek heel kernachtig en pakkend een lokale identiteit vorm kan geven, waardoor muziek en plaats met elkaar vervlochten raken. Bepaalde muziek kan aanvoelen alsof het onlosmakelijk verbonden is met specifieke plekken, terwijl dat verband door ons als luisteraars en fans voortdurend actief gelegd wordt, geholpen door tekst en beeld, en binnen een bepaalde socio-culturele context. Dat proces, dat is wat muziektoerisme zo interessant maakt.’

Meer informatie

Leonieke Bolderman (1985) promoveert bij Stijn Reijnders, hoogleraar Cultureel erfgoed aan de Erasmus Universiteit, met NWO-financiering uit de Vrije competitie. Hij doet onderzoek naar filmtoerisme – met een ERC Consolidator Grant van 1,9 miljoen euro – onder meer in Zuid-Korea, India, Jamaica, Nigeria en Engeland. Bolderman is inmiddels werkzaam als universitair docent Culturele Geografie aan de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen van de Rijksuniversiteit Groningen.

  • Foto in de banner: Joshua Tree National Park, USA, van de albumhoes van U2. Foto: Shutterstock / Ysbrand Cosijn