Monumenten van de Zijderoute

Case

Monumenten van de Zijderoute

Hoe heeft de culturele erfenis van Centraal-Azië bijgedragen aan de wereld van vandaag?

Centraal-Azië herbergt een schat aan monumenten, van rijk versierde paleizen tot immense moskeeën. Ze weerspiegelen niet alleen de tijd waarin ze werden gebouwd, maar ook de perioden daarna, waarin ze werden gebruikt en gerestaureerd. De Leidse tentoonstelling ‘Silk Road Cities’ brengt die kleurrijke geschiedenis voor het voetlicht.

Elena PaskalevaElena Paskaleva

Wie denkt aan Centraal-Azië, denkt niet direct aan pracht en praal. Toch weerspiegelt deze regio nog altijd de imposante beschavingen die zich uitstrekten van het huidige Turkije, Iran en Afghanistan tot in China, Mongolië en Rusland. Hier mengden religies en culturen zich langs wat we tegenwoordig de Zijderoute noemen: een netwerk van handelsroutes tussen oost en west. Die rijke culturele erfenis is vandaag nog op veel plekken te bewonderen, onder meer in de vorm van monumenten.

Wist u dat? De tentoonstelling 'Silk Road Cities' is vanaf 5 september 2019 te zien in de Oude Universiteitsbibliotheek in Leiden

Gabrielle van den BergGabrielle van den Berg

De tentoonstelling ‘Silk Road Cities’, vanaf 5 september 2019 in de Oude Universiteitsbibliotheek in Leiden, toont deze onverwachte rijkdom – én de historische context. De tentoonstelling is samengesteld door de Leidse onderzoekers Elena Paskaleva en Gabrielle van den Berg, in samenwerking met het Leids Universitair Centrum voor de studie van Islam en Samenleving (LUCIS). De basis hiervoor was het Vici-project ‘Turks, Texts, and Territory – Imperial Ideology and Cultural Production in Central Eurasia’.

Ansichtkaart Shahr-i Sabz, Aq Saray (White Palace, 14th century)Shahr-i Sabz, Aq Saray ('White Palace', 14e eeuw). Ansichtkaart uit de serie Monuments Antiques, Turkestan Russe, vroege 20e eeuw.

Verhalen vertellen

‘De geschiedenis van deze regio is nauw verbonden met die van zijn kunst en architectuur’, vertelt Van den Berg. ‘Elk object vertelt een verhaal over de tijd waarin het is ontstaan, maar ook over de geschiedenis daarna. Dat willen wij in onze tentoonstelling laten zien.’

‘Silk Road Cities’ legt de nadruk op de manier waarop politieke ideologieën tot uitdrukking komen in cultureel erfgoed. ‘Wij hebben in Leiden een interdisciplinair team dat daar vanuit verschillende invalshoeken naar kijkt’, zegt ze, ‘bijvoorbeeld vanuit geschiedenis, taalkunde, architectuur en literatuur. Waarom werd een bepaalde ideologie bijvoorbeeld opeens snel succesvol? Hoe konden die heersers hun macht handhaven en welke rol speelde erfgoed daarbij?’

Juist die vakoverstijgende benadering levert vaak nieuwe inzichten op, benadrukt Van den Berg. Als voorbeeld noemt ze het heersende beeld over de Turks-Perzische wereld tussen circa 1000 en 1500. ‘Het idee was dat barbaarse Turkse en Mongoolse nomaden vanuit de steppen afdaalden naar het Abbasidische kalifaat en daar vervolgens klakkeloos de Perzisch-Arabische cultuur van de islamitische bevolking overnamen’, vertelt ze, ‘maar dat is inmiddels achterhaald. Er is meer sprake van wederzijdse beïnvloeding.’

Herat, Gawharshad MausoleumHerat, Gawharshad Mausoleum, met binnen- en buitenaanzicht. Foto door Elyas Pirasteh, genomen in 2009.

Handschriften

Dat beeld komt naar voren in allerlei vormen van erfgoed. ‘Zelf bestudeer ik Perzische handschriften en illustraties’, zegt Van den Berg. ‘De Perzische cultuur staat bekend om zijn schitterende miniaturen: illustraties van teksten die tot in de 19e eeuw werden overgeleverd in handschriften. Turks-Mongoolse heersers hebben een grote rol gespeeld in deze traditie. Zij heersten over imperia die een groot deel van Centraal-Azië en het Midden-Oosten besloegen. De kostbare handschriften waren hun visitekaartje. Je kunt er bijvoorbeeld uit afleiden hoe de ene dynastie voortbouwde op de andere.’

Als voorbeeld noemt ze het Shahnama, of Boek der Koningen, een iconisch werk in het Perzisch dat dateert uit het jaar 1010. Een geïllustreerd afschrift hiervan uit 1437 is al sinds de 17e eeuw in bezit van de Leidse Universiteitsbibliotheek. ‘Veel heersers lieten van dit werk een rijk geïllustreerd handschrift maken’, vertelt Van den Berg. ‘Het Shahnama is een koningsepos, dat voor veel heersers fungeerde als een soort politiek handboek: hoe ziet de ideale heerser eruit? Zo’n boek was een middel om een keizerlijke ideologie te verspreiden en te promoten.’

Dit was vóór de boekdrukkunst. Boeken werden met de hand gekopieerd. De schrijver kon er zaken aan toevoegen, of juist weglaten. ‘Dat maakt zo’n handschrift tot een dynamisch document dat de tijdgeest weerspiegelt’, zegt de hoogleraar. ‘Als je verschillende versies bekijkt, dan zie je hoe de grens tussen object en tekst vervaagt.’ Lachend voegt ze eraan toe: ‘Met de moderne boekdrukkunst is dat lang zo spannend niet.’

Ansichtkaart Turkestan, Yasawi heiligdomTurkestan, Yasawi heiligdom (late 14e of vroege 15e eeuw), aanzicht vanaf het zuiden, centrale koepel. Ansichtkaart gepubliceerd door Scherer, Nabholz & Co., Moskou, 1914.

De beste kolonisten

‘Silk Road Cities’ legt de nadruk op de monumenten in de steden van de Zijderoute. ‘Dat is vooral omdat die zich zo mooi lenen voor een visuele weergave in een tentoonstelling’, zegt Elena Paskaleva, specialist in de middeleeuwse, Centraal-Aziatische architectuur. Haar onderzoek vormt de basis van de tentoonstelling. ‘Als bronnen gebruik ik oude prenten, foto’s en ansichtkaarten’, vertelt ze, ‘maar ook documenten over de restauratiegeschiedenis van de monumenten, bijvoorbeeld uit Russische en Centraal-Aziatische archieven.’

De foto’s en ansichten zijn veelal gemaakt ten tijde van de Russische overheersing van Centraal-Azië: eind 19e, begin 20e eeuw. ‘De Russen zagen zichzelf als educating colonizers’, vertelt Paskaleva. ‘Ze troffen veel monumenten aan als ruïnes, en de plaatselijke bevolking wist niet hoe ze die moest restaureren. De Russen wilden laten zien dat zij dat wel wisten. En bovendien: dat zij het beste met hun kolonies voor hadden. Dat paste in de machtsstrijd die toen woedde tussen de Russen, de Britten en de Fransen: wie zorgt er het beste voor zijn koloniën? De ansichtkaarten moesten laten zien dat zij dat waren.’

Ansichtkaart Samarqand, Shah-i Zinda complex, Mausoleum van Shad-i MulkSamarqand, Shah-i Zinda complex, Mausoleum van Shad-i Mulk (1371-1383). Ansichtkaart uit de serie Union Postale Universelle Russie.

Moskee van Timoer

Als voorbeeld noemt Paskaleva een moskee uit de tijd van Timoer, die in de 14e en 15e eeuw heerste over een groot gebied in het huidige India, Iran, Kazachstan, Oezbekistan, Turkije en Turkmenistan. ‘In de stad Samarqand, in het huidige Oezbekistan, wilde hij de grootste moskee in zijn tijd bouwen. Het hele centrum van de stad moest ervoor worden gesloopt. Maar Timoer overleed voordat de bouw voltooid was. Zijn kleinzoon heeft de bouw voortgezet. Veertig jaar later was de moskee klaar, maar hij was veel te groot en te ambitieus voor zijn tijd. Door aardbevingen zijn grote delen al snel ingestort.’

Heersers die daarna kwamen, hebben de moskee naar hun eigen inzichten gerestaureerd. ‘In 1868 arriveerden de Russen in Samarqand’, vertelt Paskaleva. ‘Zij wilden de prachtige mozaïeken in ere herstellen, om te laten zien dat ze beschaving kwamen brengen. Maar ze bleken er de middelen niet voor te hebben. In de Sovjettijd werden er steeds grotere plannen gemaakt voor restauraties met beton en staal. Maar uiteindelijk is de restauratie pas afgerond nadat Oezbekistan onafhankelijk werd, in 1991. Zo zie je dat één enkel monument een heel diverse restauratiegeschiedenis kan hebben.’

Mensen zien de regio vaak als barbaars en problematisch. Dat beeld proberen wij te nuanceren. [...] De macht, die kracht die cultuur heeft, die willen wij hier voor het voetlicht brengen.
- Gabrielle van den Berg

Mashhad, Imam ‘Ali al-Riza ShrineMashhad, pelgrims op de binnenplaats van het Imam ‘Ali al-Riza heiligdom. Foto door Elena Paskaleva, oktober 2016.

Kracht van cultuur

Waarom is dergelijk onderzoek eigenlijk belangrijk? ‘Wat wij graag willen laten zien, ook met deze tentoonstelling’, verklaart Van den Berg, ‘is hoe die culturele erfenis heeft bijgedragen aan de wereld zoals we die vandaag zien.’ Juist nu is het belangrijk om de achtergrond te begrijpen van de gebieden waar veel politieke onrusten zijn. ‘Mensen zien die regio vaak als barbaars en problematisch’, zegt Van den Berg. ‘Dat beeld proberen wij te nuanceren. Dat gebied heeft een ongelooflijk rijke geschiedenis, die nog steeds voortleeft en nog steeds heel belangrijk is voor de mensen die daar leven. Die macht, die kracht die cultuur heeft, die willen wij hier voor het voetlicht brengen.

Tekst: Nienke Beintema

Beelden afkomstig uit Paskaleva, Elena / Berg, Gabrielle van den. (2019). Silk Road Cities: Documented through vintage photographs, prints and postcards. ISBN: 978-90-9032205-6.