Mijn robot begrijpt me

Case

Mijn robot begrijpt me

VU-wetenschappers Elly Konijn en Piek Vossen zien in robots een enorm potentieel voor eenzame ouderen en kinderen in de klas. Grootste uitdaging: de spraaktechnologie. Sociale wetenschappen, taalwetenschap en kunstmatige intelligentie komen bij elkaar in een NWO-project om die flink te verbeteren.

Robots en oude mensen zijn een uitstekende match. Al in 2015 lieten communicatiewetenschappers van de VU dat zien in de documentaire Ik ben Alice. Een simpel gesprekje bracht drie eenzame dames oprechte blijdschap. Al snel vonden ze het heel gewoon om met de robot hun fotoalbum door te bladeren.

Taal is heel persoonlijk

Maar wat Alice zei, werd de robot soms ingegeven via de laptop van een van de onderzoekers. Het grootste probleem bij de interactie tussen mens en robot is de spraaktechnologie. Hoogleraar Mediapsychologie Elly Konijn: 'De verstaanbaarheid is een probleem, zeker in het Nederlands. Deze software is bijna altijd in het Engels. En wij begrijpen taal vooral in context, in hoe je elkaar kent. We moeten de software zo ontwikkelen dat de robot weet wie hij voor zich heeft.'

Zoals wij hier zitten te praten, daar komt zó veel bij kijken
- Piek Vossen

Daarom werken Konijn en haar collega Johan Hoorn nu samen met Piek Vossen, hoogleraar Computationele lexicologie aan de faculteit Geesteswetenschappen. Voor hem is al jaren de heilige graal: een computer die taal écht begrijpt. 'Zo ver zijn we nog lang niet', zegt hij. 'Zoals wij hier zitten te praten, daar komt zó veel bij kijken. We weten veel van de wereld en van elkaar, ik weet vrij goed wat jij zult begrijpen en wat niet. Taal is heel persoonlijk. Ik weet niet alleen wat een bril is, maar ook wat jouw bril is.'

Siri is de top, maar begrijpt niets

Maar zelfs los daarvan: alleen al taalbeheersing blijkt veel ingewikkelder dan gedacht. Vossen: 'We weten nu dat taal niet is te vatten in een systeem van regeltjes. Het is empirisch mislukt een computer op die manier taal te leren. We weten eigenlijk niet eens wat een zelfstandig naamwoord is.'

Het hoogst haalbare in de spraaktechnologie van nu is Siri van Apple, zegt Vossen. Google is op dezelfde technologie gebaseerd. Je kunt er van alles aan vragen en de antwoorden zijn redelijk accuraat, maar het begrijpt niets. Vossen probeert daar verandering in te brengen, en Konijn kijkt welke elementen van een dialoog je eigenlijk nodig hebt om een menselijke band te voelen. En andersom: hoe een band helpt om taal te begrijpen.

Wist u dat? Leolani is Hawaiiaans voor 'stem uit de hemel'

Leolani: stem uit de hemel

Nu het programmeren met regeltjes is mislukt, gooit de wereld van de kunstmatige intelligentie het over een andere boeg om computers taal te leren begrijpen. Vossen: 'De nieuwe hype is het neurale netwerk. De mens als programmeur is er grotendeels tussenuit, machine learning software leert zelf taal door heel veel teksten te verwerken.'

Vossen ontwikkelde software die in natuurlijke taal met je praat, die wil leren over de wereld en over zijn gesprekspartner en daarom vragen stelt. What is ‘speculaas’? Who is your family? Als informatie conflicteert met eerdere informatie, of als hij iets niet zeker weet, zegt hij dat en vraagt hoe het zit. Bedoel je met paard het schaakstuk of het dier? Deze software heet Leolani, Hawaiiaans voor 'stem uit de hemel'. Vossen, Hoorn en Konijn willen Leolani via gesprekken zo trainen dat gesprekken steeds beter worden.

Ik heb al twintig breinen in mijn computer
- Piek Vossen

Leolani is een verzameling componenten: een camera, een microfoon en een spraakgenerator − zeg maar ogen, oren en mond − naast software die de binnenkomende signalen verwerkt. Die software bestaat net als ons brein uit verschillende gebieden. Het 'denkt': ik hoor iets. Is het een mens of is het een koffiezetapparaat? Ik zie ook een mens. Dan kan het zijn dat een mens iets zegt. Maar wat die mens zegt, klopt niet met wat ik al weet of roept andere vragen op. Dat is reflectie. Daarnaast heeft Leolani drijfveren om onzekerheden en gaten in de kennis te vullen. Daarom stelt het vragen. Jij zegt dit, maar iemand anders vertelde me iets anders. Hoe zit het?

Leolani praat via Pepper

Je kunt Leolani koppelen aan welke robot je maar wilt, zodat je niet tegen een pc hoeft te praten. In 2017 was robot Pepper al aangekocht, hij is dus de verschijning om mee te oefenen. Vossen, Hoorn en Konijn onderzoeken nu hoe je Leolani zo kunt trainen dat een gesprek steeds natuurlijker wordt en het een betere band met je opbouwt.

robot Pepper

'Ik heb in mijn computer al twintig breinen', zegt Vossen. Elk brein is de verzameling data uit ingevoerde kennis vooraf en gesprekken die onderzoeker X of Y met Leolani voerden in zijn kantoor. Die gesprekken verlopen volgens een scenario waarbij de robot vooraf veel of weinig van iemand weet, wel of niet weet waar hij is, meer of minder voorwerpen kent enzovoort.

Alice ontmoet Leolani

Hoorn en Konijn kijken hoe realistisch de persoon het gesprek vond, of hij/zij het gevoel had dat de robot hen echt begreep, of dat de robot misschien te veel vragen stelde en te weinig stiltes liet vallen. Konijn: 'Dat doen we in het medialab, maar ook in een zorgcentrum. Met robot Alice 2.0, uitgerust met gecombineerde software van Leolani én uit Alice, bezoeken we mensen.'

Robot Alice op bezoek bij oudere vrouw

Het valt Konijn op hoe graag ouderen meedoen aan het onderzoek. 'Het is voor hen een verzetje. Dat ze geen zin zouden hebben in al die nieuwigheid is echt een vooroordeel. Weet je wat wij te horen krijgen? "Dat jullie hier nú pas mee komen!"'

Door Rianne Lindhout
Lees de uitgebreide versie van dit artikel in Ad Valvas.

Meer informatie

Piek Vossen, Elly Konijn en Johan Hoorn van de Vrije Universiteit Amsterdam doen hun onderzoek naar betere gesprekken en verbondenheid met robots binnen het NWO-project Communicating with and Relating to Social Robots: Alice Meets Leolani.

Computer als volwaardig co-auteur

Software die leert door met mensen samen te werken, noemen we Hybride-intelligentie, een veelbelovende richting binnen de kunstmatige intelligentie. Een Nederlands onderzoekproject daarover met de VU als penvoerder kreeg 19 miljoen zwaartekrachtpremie van NWO. In 2030 wil het team het eerste wetenschappelijke artikel publiceren met een computer als volwaardig co-auteur. Ethiek en privacy krijgen ook aandacht. Hoofdonderzoeker is VU-hoogleraar Frank van Harmelen, computerwetenschapper bij de afdeling Kunstmatige intelligentie. Piek Vossen is ook betrokken.