Migratie in sociaal perspectief

Case

Migratie in sociaal perspectief

Over hoe landen omgaan met migranten en wat het doet met de achterblijvers

Onderzoeksprogramma Migration, Development en Conflict onderzoekt sociale en culturele effecten van migratie.

Hoe gaan verschillende landen om met ‘ongedocumenteerde’ immigranten? En wat zijn de sociale gevolgen als migranten hun gezin achterlaten in hun thuisland? Het zijn twee van de onderzoeksvragen binnen het programma Migration, Development and Conflict.

Een beter leven – dat is de hoop en de motivatie van migranten waar dan ook ter wereld. Maar een migrantenleven brengt ook risico’s met zich mee. Ongelijkheid, sociale uitsluiting, conflicten en zelfs geweld liggen altijd op de loer, nog afgezien van verdriet door het achterlaten van familie en tradities.

Omgaan met ongedocumenteerde migranten

Die sociale en culturele gevolgen zijn de focus van het NWO-programma Migration, Development and Conflict, dat zijn laatste jaar is ingegaan. Voor onderzoeker Barak Kalir van de Universiteit van Amsterdam betekent dit niet het laatste jaar van zijn onderzoek. Hij mag zijn werk voortzetten met Europese financiering (een ERC Starting Grant). Samen met een Indiase postdoc onderzoekt hij hoe twee verschillende landen, Nederland en India, omgaan met het uitzetten van mensen zonder legale verblijfsstatus. Hij noemt ze ‘ongedocumenteerde migranten’; het woord ‘illegalen’ neemt Kalir expres niet in de mond. “In Nederland gaat het ongeveer om 100.000 mensen, in India om vele miljoenen”, vertelt hij.


In Nederland is het uitzetten van migranten een staatszaak
- Barak Kalir

Nationale vs. decentrale aanpak

De verschillen tussen de beide landen zijn groot, aldus Kalir. “In Nederland is het uitzetten van migranten een staatsaangelegenheid”, vertelt hij. “Er is een nationale aanpak en daar zijn jaarlijks honderden miljoenen euro’s mee gemoeid. In India is het beleid daarentegen gedecentraliseerd. Het komt allemaal aan op het goeddunken van lokale politiebureaus.”In de praktijk doen grote steden als Delhi en Mumbai heel weinig ten aanzien van ongedocumenteerde migranten. Vaak hebben politiebureaus heel andere prioriteiten. En dat, aldus Kalir, hangt samen met een onderliggende factor, eveneens een groot verschil met Nederland: in India leeft het onderwerp nauwelijks bij het publiek, noch in de politiek. De migranten peddelen rond in hun riksja’s, ze verrichten handarbeid, ze doen hun best om te integreren. Kalir: “Ze worden onzichtbaar. Heel soms worden er mensen uitgezet, maar dat is alleen als politieagenten een daad willen stellen.”

Probleemperceptie

Nederland beschouwt ongedocumenteerde migranten wél als een groot probleem. “Waarom dat is?”, zegt Kalir. “Ik denk omdat hier het beleid veel sterker gecentraliseerd is. Dat hangt samen met nationale identiteit. Het bestaan van groepen niet-geregistreerde mensen tast de Europese landen aan in hun gevoel van soevereiniteit. Ze willen controle hebben over hun grenzen. Het gaat niet zozeer om de dreiging van criminaliteit of banenconcurrentie; het probleem is vooral symbolisch.” Dat is wellicht de voornaamste boodschap die Kalir heeft voor beleidsmakers. Zijn onderzoek trok de aandacht van verschillende Nederlandse ambtenaren. “Zij willen de onderliggende dynamiek graag begrijpen”, zegt hij. “Ze erkennen zelf ook dat het Nederlandse systeem misschien niet het meest efficiënte is. En sommigen vragen zich af waarom ze er zoveel tijd en energie in steken. Misschien is het stellen van die vraag wel terecht.” Met zijn Europese beurs wil Kalir nu ook een vergelijking gaan maken met Spanje, Griekenland, Israël en Ecuador, en ook daar de onderliggende dynamiek proberen bloot te leggen.

Effect van migratie op gezinsleven

Valentina Mazzucato, hoogleraar Globalisering en Ontwikkeling aan de Universiteit Maastricht doet onderzoek naar het effect van migratie op het gezinsleven in gevallen waarbij ouders hun kinderen achterlaten in hun land van herkomst. “We kijken naar het effect van migratie naar Zuid-Afrika vanuit landen als Angola, Ghana en Nigeria”, vertelt Mazzucato. “Dergelijke migratie heeft natuurlijk positieve effecten: de mensen sturen geld naar huis, wat de lokale economische ontwikkeling ondersteunt. En als ze terugkeren, nemen ze kennis en ervaring mee. Maar wij zijn geïnteresseerd in de sociale gevolgen. Wat is de impact op achterblijvende kinderen, op hun verzorgers en op de ouders zelf?”

Grootse onderzoeksaanpak

Mazzucato en haar Nederlandse en Afrikaanse collega’s pakken het onderzoek groots aan. Ze werken met enquêtes in de landen van bestemming en herkomst, ze observeren, nemen interviews af en beschrijven life histories. Uniek is dat onderzoekers in de landen van herkomst en bestemming tegelijkertijd mensen uit dezelfde familie volgen. “We hebben zo heel direct kunnen zien welk effecten een telefoontje van een kind in Ghana heeft op een ouder in Zuid-Afrika”, zegt Mazzucato. “Dat zijn dingen die je onmogelijk uit vragenlijsten kunt halen. Ons onderzoek is ook methodisch belangrijk. Deze aanpak zou ook in andere landen heel nuttig kunnen zijn.” De uitkomsten die ze noteert gaan niet alleen over de emotionele en lichamelijke gezondheid van de betrokken mensen. Ze kijkt ook naar het succes van de ouders in hun werk en dat van de kinderen op school.

Stabiliteit van de verzorging doorslaggevende factor

Wij gaan er vaak vanuit dat het sociale effect van migratie overwegend negatief is, aldus Mazzucato. “Dat is vooral gebaseerd op het kleinschalige, kwalitatieve onderzoek dat gebruikelijk is. Ons onderzoek laat echter zien dat het effect onder bepaalde omstandigheden helemaal niet zo negatief hoeft te zijn, en ook waarom dat zo is.” De doorslaggevende factor, zo ontdekte ze, is de stabiliteit van de verzorging van de achterblijvende kinderen. Is daar een liefhebbende, vaste verzorger, dan doen de kinderen het niet slechter dan kinderen van niet-migranten. Mazzucato: “En daarbij maakt het opvallend genoeg niet uit of de verzorger de vader is, een grootmoeder of heel iemand anders. En wat betreft de ouders: met hen gaat het overwegend goed zolang ze een gedocumenteerde status hebben in hun land van bestemming, en daar voldoende geld kunnen verdienen.” Mazzucato weet haar bevindingen te verklaren: vaak komen migranten uit landen waarin het heel normaal is dat anderen bijdragen aan de opvoeding van kinderen. “Dat is een deel van de cultuur”, zegt ze, “en wordt vaak zelfs gezien als de ideale situatie.”

Wetenschappelijke uitkomsten relevant voor beleidsmakers

Voor Mazzucato tellen niet alleen haar wetenschappelijke uitkomsten. Inzicht in welke factoren de omstandigheden voor migranten en hun families mede bepalen, is ook voor beleidsmakers relevant. Hoe kunnen zij achterblijvers bijvoorbeeld beter ondersteunen? “We sporen scholen aan om na te denken over sociale hulpverlening aan migrantenkinderen”, zegt Mazzucato, “en over beter contact tussen scholen en verzorgers. Juist dat zijn uitkomsten waarmee het NWO-programma zijn meerwaarde bewijst.”

Programma Migration, Development and Conflict

Het NWO-programma Migration, Development and Conflict loopt van 2012 tot 2014. Het richt zich op de sociale en culturele effecten van migratie. Hoe beïnvloeden wonen en werken in het buitenland bijvoorbeeld het gevoel van eigenwaarde, identiteit en geborgenheid? En welke weerslag heeft dat op zaken als ontwikkeling, burgerschap, sociale cohesie en vreedzaam samenleven? In deze context brengt het programma – een samenwerking tussen WOTRO Science for Global Development en NWO-Maatschappij- en Gedragswetenschappen (MaGW) – verschillen en overeenkomsten tussen drie landen in kaart: Nederland, Zuid-Afrika en India. Het programma bestaat uit vijf projecten, die elk 110.000 euro kregen toegekend. Alle projecten duren maximaal twee jaar en zijn een samenwerking tussen onderzoekers uit ten minste twee van deze drie landen.

Migration, Development and Conflict (MDC)-onderzoekers bezochten de Migrants Right CouncilMigration, Development and Conflict (MDC)-onderzoekers bezochten de Migrants Right Council

Migratie-onderzoekers komen samen in India

In januari van dit jaar ontmoetten alle onderzoekers van het programma elkaar in de Indiase stad Hyderabad. De bijeenkomst werd georganiseerd door WOTRO en het Centre for the Study of Indian Diapora van de Universiteit van Hyderabad. Drie dagen lang spraken de circa 25 onderzoekers uit Nederland, India en Zuid-Afrika over de voortgang van hun onderzoeksprojecten, waarvan de meeste inmiddels halverwege zijn. Naast feedback op elkaars onderzoeksmethoden en op de voorlopige resultaten, besteedden de onderzoekers ook aandacht aan het identificeren van overeenkomsten tussen de projecten, zoals samenwerking met lokale stakeholders, onderzoeksethiek en de vertaling van resultaten naar de praktijk. Deze vormen de basis voor de eindconferentie van het programma, die begin volgend jaar zal worden gehouden.
De bijeenkomst bood ook de kans lokake (PhD) studenten, onderzoekers en organisaties te ontmoeten die zich bezig houden met migratie. Tijdens een publieke sessie gaven zowel onderzoekers van de universiteit van Hyderabad als die van het NWO-programma presentaties over hun werk. Ook brachten de onderzoekers een bezoek aan de Migrants Rights Council en de Overseas Manpower Company, twee organisaties die zich inzetten voor de belangen van Indiërs die voor werk migreren naar landen in de Perzische Golf.

Auteur: Nienke Beintma
Dit artikel is gepubliceerd in Hypothese 2014-1. De indeling is aangepast voor de website.


Migratie, ontwikkeling en conflict

Het programma Migration, Development and Conflict onderzoekt de positieve en negatieve aspecten van migratie