Mexicaans manuscript geeft geheimen prijs

Case

Mexicaans manuscript geeft geheimen prijs

Een nieuwe fototechniek maakt het mogelijk om overgeschilderde verflagen te onderscheiden. Een 500 jaar oud manuscript uit Mexico wordt als eerste belicht.

De Codex Selden is één van de slechts 18 overgeleverde pre-koloniale Mexicaanse manuscripten in de collecties van Europese musea en bibliotheken. De codex, die is gemaakt van hertenleer, gips en natuurlijke verf, is uiterst kwetsbaar. Wetenschappers uit Leiden en Delft onderzoeken samen dit unieke boek, op zoek naar betere methoden voor analyse en conservering.

Wist u dat? Manuscripten gingen soms mee in het graf van de overleden leider maar de meerderheid van de beeldhandschriften is vernietigd door de Spanjaarden.

Rond het jaar 900 van onze jaartelling lieten de Zonnegod en de god van de planeet Venus hun pijlen op aarde neerdalen. Daarmee begint de Koninklijke dynastie van de Mexicaanse stad Añute, het huidige Jaltepec, en het beeldverhaal van de Codex Selden. Het manuscript, genoemd naar zijn Europese eigenaar die het boek naliet aan de Bodleian Library in Oxford, dateert van 1560, bijna een halve eeuw na de Spaanse invasie. Het verhaal beschrijft 600 jaar geschiedenis van Añute met alle veldslagen, allianties en intriges van dien. 'Waarschijnlijk werden deze manuscripten geproduceerd ter gelegenheid van een ceremonie van de Mixteekse adel,' zegt de Leidse archeoloog Ludo Snijders die het gebruik van de codex onderzoekt. 'Een troonsopvolging bijvoorbeeld, of een bruiloft waardoor een alliantie tussen steden werd gesmeed.'

Materialen

Verf van luizen

Hoewel de inhoud en het schrift van deze boeken al eerder zijn bestudeerd, onder anderen door Snijders' promotor Maarten Jansen, was over het gebruikte materiaal en het productieproces nog weinig bekend. Het manuscript bestaat uit twintig pagina’s van hertenleer, aan elkaar gelijmd en gevouwen tot een soort harmonica. Het leer is besmeerd met gips met daarop verschillende kleuren verf. 'Het is vooral de combinatie van flexibel leer en de harde gipslaag die de codex zo kwetsbaar maakt,' licht Snijders toe, die behalve de functie ook het materiaal en de productiewijze van de codex bestudeert.

Om de juiste conserveringsmethode te kiezen, is kennis van het verouderingsproces nodig. Dit hangt samen met de gebruikte materialen en hun onderlinge reacties. Aan Snijders dus de lastige taak om de samenstelling van de verf te achterhalen. Om een beter beeld te krijgen van het hele productieproces, vervaardigde Snijders zelf een replica van de codex van leer, gips en verschillende kleurstoffen. 'De Mixteken maakten rode verf van cochenilleluizen. Maar wat voegden ze hieraan toe? Jammer genoeg is deze kennis in Mexico verloren gegaan.' Daarnaast kreeg het project ondersteuning van MOLAB, een mobiel lab met meer dan tien verschillende niet-invasieve meetinstrumenten dat musea en erfgoedinstellingen door heel Europa bezoekt.

Palimpsest

Wat het boek extra spannend maakt is dat het een palimpsest betreft; dat wil zeggen dat de onderlaag is hergebruikt. Op één zijde is het ons bekende verhaal aangebracht. Maar ook de andere zijde was ooit beschilderd. Deze gaat nu verborgen onder een laag gips. Wat stond er op de achterkant? Een oudere – pre-koloniale – versie van de geschiedenis? Een heel ander verhaal.

Speciale camera

Doordat organische materialen gebruikt zijn, bieden traditionele röntgentechnieken, zoals voor de analyse van olieverfschilderijen, geen uitkomst. Maar aan de TU Delft (Materials in Art & Archaeology) is een fototechniek in ontwikkeling die de verschillende verfsoorten in deze onderliggende laag wél kan onderscheiden én registreren; photothermal tomography. Werktuigbouwkundig ingenieur Tim Zaman werkt als promovendus aan de TU Delft aan de ontwikkeling van een camera voor precies deze toepassing.

Het principe is simpel; een lamp verwarmt het object waarna elke kleur een andere hoeveelheid warmte afstaat. Zaman: 'Licht dat niet wordt uitgestraald, wordt omgezet in warmte. Door te registreren hoe lang deze warmteverplaatsing duurt, en wat de intensiteit is, kunnen we vaststellen welke kleur zich op welke diepte bevindt.' Als test is Zaman begonnen met het 'doorlichten' van de replica die Snijders maakte. De resultaten waren bemoedigend. Na een verbetering van de bijbehorende software was daarna de codex zelf aan de beurt. 'Duidelijk is dat er zich informatie bevindt onder de gipslaag. Maar wát precies, kunnen we nog niet zien. Daarom verkennen we nu de grenzen van de techniek, hoe deze verder te optimaliseren voor deze codex.'

Als het project slaagt, komt daarmee niet alleen de ontcijfering van de verborgen pagina's van de Codex Selden dichterbij, maar van héél veel verborgen manuscripten en schilderingen met organische kleurstoffen. Ook overgeschilderde fresco’s in kerken zullen hun geheimen dan niet langer kunnen bewaren.

Tentoonstelling

De resultaten van het onderzoek zullen vanaf 2015 te zien zijn in de nieuwe vleugel van de Bodleian Library in Oxford. Het Museum voor Volkenkunde Leiden heeft voor 2016 een tentoonstelling gepland over de verschillende Mexicaanse culturen. Het museum van Jaltepec krijgt de beschikking over beeldmateriaal en informatie.