Land van handel, zeehelden en Gouden Eeuw

Case

Land van handel, zeehelden en Gouden Eeuw

Waar komt de Nederlandse identiteit vandaan? En wanneer is die ontstaan? In haar Vidi-project aan de Radboud Universiteit Nijmegen onderzocht Lotte Jensen of en zo ja op welke manier er in de vroegmoderne tijd tussen 1648 en 1815 sprake was van een nationale identiteit. 'Juist in tijden van vrede blijkt er een behoefte te bestaan aan een definitie van wat men als Nederlanderschap ervaart.'

Vieren van vrede - omslag

'Nationalisme-onderzoekers zijn verdeeld in twee kampen,' vertelt Jensen. 'Je hebt de modernisten, die stellen dat nationalisme pas is opgekomen in de negentiende eeuw. Daartegenover heb je de traditionalisten, die stellen dat er al veel eerder wortels van nationale identiteiten zijn te vinden. Dit grote Vidi-project was de uitgelezen kans om de vraag naar de vroege ontstaansgeschiedenis van één gezamenlijke identiteit eens programmatisch en in groepsverband te onderzoeken.'

Republiek der Verenigde Nederlanden

In de periode die Jensen met haar collega's onderzocht, bestaat Nederland als natiestaat nog niet. Er is wel een republiek van zeven verenigde provinciën, die in 1648 bij de Vrede van Munster officieel soeverein is geworden. 'Dat is voor mij het beginpunt, vooral omdat het land dan voor het eerst als onafhankelijke staat wordt erkend.'

Vier deelprojecten

Naast Jensen werken er drie promovendi binnen dit project. Bart Verheijen kijkt naar Nederlandse verzetsliederen tegen Napoleon. Lieke van Deinsen werkt aan een proefschrift over de creatie van een literaire canon in de negentiende eeuw. En Alan Moss, die later als extra onderzoeker aan het project is toegevoegd, zoekt naar tekenen van nationale identiteitsvorming in reisverslagen uit de zeventiende eeuw. Jensen zelf richt zich met name op oorlogs- en vredespublicaties.

Onderliggende gezamenlijke beelden

'We hebben alle mogelijke typen teksten bestudeerd, uit alle verschillende regio's van de Republiek. Dat ging van gedichten, pamfletten, toneelstukken en liederen tot preken en verhandelingen. In al die teksten zie je dat er onderling veel gediscussieerd werd over hoe het land bestuurd moest worden. Wilde men een stadhouder of niet? Moest men katholiek zijn of protestant? Maar toch zie je dat ongeacht die diversiteit aan opvattingen, een heel arsenaal aan beelden en metaforen opduikt dat refereert aan een gezamenlijke identiteit.'

Hollandse leeuw - detail

Handelsnatie

Nederlanders zijn handelaars, dat vonden we ook honderden jaren geleden al van onszelf, ontdekte Jensen. 'De Republiek wordt verheerlijkt als een grote economische macht. Zodra het na een periode van oorlog vrede wordt, is ongeveer de eerste mededeling dat dat goed is voor de handel. Vele geschriften noemen de Republiek een broedplaats voor de kunsten en de economie, en roemen de grote productie van melk en boter. De leeuw wordt vaak als symbool gebruikt om de macht van de natie aan te duiden. En al die beelden zijn regio-overstijgend, ook zo vroeg in de geschiedenis al,' zegt Jensen.

Ander sausje

Hoe de Nederlandse identiteit er in een bepaalde tijd precies uitziet, wordt bepaald door actuele politieke discussies. 'In de Napoleontische tijd bestond er een reëel gevaar dat Nederland zou ophouden te bestaan. Dat betekende een nieuwe urgentie om grote verhalen te vertellen over Gouden Eeuw, en om nationale oorlogs- en zeehelden op te hemelen. Ook zie je het oranjemotief in dat soort tijden weer een rol spelen: de roep om een nieuwe stadhouder komt op gezette tijden in beeld. Maar er zijn evenveel pieken van staatsgezindheid ofwel anti-orangisme aan te wijzen. Aan de basis staat een gemeenschappelijke grond van beelden die de Republiek als geheel representeren. Het Gouden-Eeuw-motief, de leeuw, de zeehelden. Alleen het sausje waarmee dit geheel overgoten wordt, is de ene keer staatsgezind en de andere keer orangistisch.

Twee leeuwen 1748 Rijksmuseum BK-16226

Natrappen

Om nationalistische gevoelens in kaart te brengen, worden vaak oorlogsteksten gebruikt. Ten tijde van oorlog is er tenslotte veel behoefte aan een saamhorigheidsgevoel tegen een gezamenlijke vijand. Maar Jensen ontdekte dat er juist ook in vredesliteratuur veel te vinden is over de nationale identiteit. Veel zogenaamd vredelievende teksten worden gebruikt om nog even de voormalige vijand zwart te maken en de eigen prestaties op te hemelen. 'Neem de Vrede van Nijmegen in 1678 die een einde maakte aan de oorlog tussen de Republiek en Frankrijk. Als je de Nederlandse teksten uit die tijd leest, zou je bijna geloven dat Nederland die vrede heeft afgedwongen. Terwijl het toch echt de Fransen waren die de laatste slag gewonnen hadden.'


Nu het Vidi-project bijna is afgerond, kijkt Jensen tevreden terug. 'We hebben een nieuwe impuls kunnen geven aan het debat over identiteitsvorming. Wij hebben ons weliswaar met name gericht op Nederland, maar dit onderzoek is ook breder te trekken. Zo vind ik één van de parels van dit project het boek Roots of Nationalism, waarin we ons onderzoek in een internationale context hebben geplaatst. Daarnaast hebben we binnen dit project een aantal hele mooie tot nu toe onbekende teksten uit het verleden naar boven gehaald, die weer aanknopingspunten bieden voor nieuw onderzoek.'

Meer informatie


Er zijn twee boeken verschenen:

Roots of Nationalism. National Identity Formation in Early Modern Europe, 1600-1815. ISBN: 9789462981072, hardback, 342 pagina’s



Vieren van vrede. Het ontstaan van de Nederlandse identiteit, 1648-1815. ISBN 9789460042874, paperback, 16 x 24 cm, geïllustreerd, deels in kleur, 264 pagina's, € 19,95