Kunstenaars helpen bij onderzoek naar crimmigratie

Case

Kunstenaars helpen bij onderzoek naar crimmigratie

Immigratie en criminaliteit vormen in het publieke debat steeds meer een twee-eenheid. “Crimmigratie” bedreigt minderheden, maar ook het recht, constateert Maartje van der Woude.

Maartje van der WoudeMaartje van der Woude (Foto: Jussi Puikkonen)

De hoogleraar rechtssociologie schakelt kunstenaars in om het maatschappelijk debat erover aan te zwengelen.

We zijn er een beetje aan gewend geraakt: Donald Trump die Mexicaanse immigranten voor “moordenaars en verkrachters” uitmaakt en Geert Wilders die vertelt dat de meeste Marokkanen hier komen “om de boel te verzieken”. ‘Ze stellen het voor alsof er een onlosmakelijke band is tussen immigratie en criminaliteit’, zegt Maartje van der Woude. ‘Dat zie je terug op het niveau van wetgeving. Migratiebeleid krijgt steeds meer de trekken van criminaliteitsbeleid – en andersom. En dat is iets nieuws: crimmigratie.’

Het begrip “crimmigratie” werd in 2006 in de Verenigde Staten geïntroduceerd door hoogleraar Juliet Stumpf. Zij kwam tot deze term toen zij de vervlechting van migratierecht en strafrecht bekeek vanuit de “membership theory”. Volgens deze “lidmaatschapstheorie” kunnen alleen mensen die “volwaardig lid” zijn van de samenleving aanspraak maken op de individuele rechten en privileges die de grondwet garandeert. Het strafrecht en het immigratierecht geven de overheid de middelen om mensen uit te sluiten van een volwaardig lidmaatschap. De Amerikaanse overheid maakt in toenemende mate gebruik van die mogelijkheid.

Wist u dat? Artikel 23 van de Schengen Grenscode ten aanzien van de open grenzen geeft lidstaten mogelijkheden om in grensgebieden allerlei controles uit te voeren. Voor iemand met een afwijkende huidskleur of nationaliteit zijn de grenzen veel minder open dan voor een blanke West-Europeaan.

Artikel 23

Zou hetzelfde opgaan voor overheden in Europa? Jazeker, constateert Van der Woude in haar door NWO gefinancierde Vidi-onderzoek “Getting to the core of crimmigration”. Het heeft deels te maken met de toegenomen mobiliteit als gevolg van het verdwijnen van de Europese binnengrenzen. In theorie zijn de grenzen tussen lidstaten open, maar in de praktijk geldt dat niet voor iedereen. Artikel 23 van de Schengen Grenscode ten aanzien van de open grenzen geeft lidstaten mogelijkheden om in grensgebieden allerlei controles uit te voeren. En dat gebeurt volop, zegt Van der Woude. ‘Crimmigrante stereotypen spelen daarbij een belangrijke rol. Voor iemand met een afwijkende huidskleur of nationaliteit zijn de grenzen veel minder open dan voor een blanke West-Europeaan.’

Extra straf

Crimmigratie rukt op meer terreinen sluipenderwijs op, constateert ze. Een voorbeeld is de strafbaarstelling van illegaal verblijf in een aantal EU-landen. Normaliter zou dat worden geregeld via het administratief recht via een uitzetting, nu kunnen ongedocumenteerde migranten de gevangenis indraaien of een boete krijgen als ze niet de juiste papieren hebben. ‘Wraak dus, in plaats van herstel - zoals het administratief recht zou voorschrijven.’

Ik wil dat groepen waarover mijn onderzoek gaat met elkaar in gesprek raken

Strafbare feiten gepleegd door immigranten hebben ook steeds vaker immigratierechtelijke consequenties. Met andere woorden: een immigrant die over de schreef gaat, riskeert verwijdering of een ongewenstverklaring als extra straf.

Dat Nederland zich niet onbetuigd laat, is te zien in immigratiedetentiecentra. Het regiem is daar veel soberder dan in reguliere gevangenissen. Terwijl 'gewone' criminelen aan een studie of andere dagbesteding kunnen beginnen, mogen opgesloten vluchtelingen helemaal niets – iedere zweem van resocialisatie wordt de kop ingedrukt. Alles is tenslotte gericht op uitzetting.

Liquid Society

Het zijn bepaald geen misselijke constateringen. Om deze ingewikkelde kwesties bespreekbaar te maken voor een breed publiek maakt Van der Woude een opmerkelijke stap: ze gaat een samenwerking aan met Liquid Society. Dit Leidse kunstenaarsinitiatief richt zich op het maken van sociaal geëngageerde kunst. Door het spanningsveld te zoeken tussen empathie, veerkracht, vrijheid en geweld probeert het gezelschap bruggen te slaan tussen groepen en de dialoog aan te wakkeren. Ze doen dit met exposities, theater, workshops en lezingen.

Ik wil iets teruggeven aan de samenleving en het kritisch reflectievermogen kietelen – zonder iemand “de waarheid” op te willen leggen

Van der Woude wil haar onderzoek door de samenwerking meer maatschappelijke relevantie geven. ‘Peer-reviewed wetenschappelijke publicaties zijn óók belangrijk, maar ze dragen niet bij aan het publieke debat’, legt ze uit. ‘Ik wil dat groepen waarover mijn onderzoek gaat met elkaar in gesprek raken.’

Loop je als “activistische” wetenschapper niet het risico de objectiviteit uit het oog te verliezen? ‘Ik doe onafhankelijk onderzoek, maar ben een publiek geëngageerde wetenschapper’, reageert Van der Woude. ‘Ik wil iets teruggeven aan de samenleving en het kritisch reflectievermogen kietelen – zonder iemand “de waarheid” op te willen leggen.’

Kunstenaars kunnen volgens haar helpen om nieuw licht te werpen op “ongemakkelijke” onderwerpen zoals racisme en uitsluiting. Niet door partij te kiezen, maar door alle kanten van een probleem te belichten. ‘Je bent niet automatisch een geitenwollensok als je voor migratie bent en niet per definitie een rechts-extremist als je er een probleem mee hebt. Ik wil inzichtelijk maken waar ideeën vandaan komen.’

Momenteel is ze in gesprek met de Egyptisch performer Abdalla Daif over het maken van een theatervoorstelling of een andere kunstuiting rond crimmigratie en uitsluiting. Het draait daarbij onder meer om de vraag hoe het is om de reis naar West-Europa te maken als ongedocumenteerde migrant. En: hoe voelt het om het slachtoffer te zijn van “social distancing”?

Daarmee zitten we ineens middenin de actualiteit van de Covid-19 epidemie. Van der Woude startte recentelijk een onderzoek naar het verband tussen corona en migratie. ‘In sommige Europese landen zien we aangescherpte wetgeving tegen migranten wegens de ongefundeerde aanname dat migranten virusdragers zouden zijn. Alle reden om eens te kijken of dit een nieuwe vorm van crimmigratie is.’

De kunstuiting naar aanleiding van het onderzoek van Van der Woude in samenwerking met Liquid Society is naar verwachting in het voorjaar van 2021 gereed. Ze roept andere kunstenaars die mee willen denken over deze thematiek op zich te melden.


Tekst: Edo Beerda