Juist in Europa is exceptionele veiligheidspolitiek normaal

Case

Juist in Europa is exceptionele veiligheidspolitiek normaal

Private bedrijven nemen ondoorzichtige veiligheidsbeslissingen

Hoogleraar Marieke de Goede (UvA) onderzoekt de rol van private actoren in veiligheidspraktijken. Er is veel ondoorzichtigs op dat terrein, zo blijkt.

Terrorismewetgeving in Europa heeft de laatste jaren een enorme vlucht genomen. Internationale ontwikkelingen zijn daar debet aan. Aanslagen, cyber attacks, complexe netwerken van een jihadistische ondergrondse… hun aantal en hun manifestaties is sterk toegenomen. Maatregelen om dit tij te keren moesten niet te lang op zich laten wachten. Evenwel, in toenemende mate spelen private actoren, zoals banken en technologiebedrijven, een rol in het vormgeven en uitvoeren van dat veiligheidsbeleid. ‘We zijn te veel gericht op veiligheid en te weinig op het bewaren van principes van de rechtstaat.’

Veel beleid en de bijbehorende wetgeving, zowel nationaal als in Europees verband, is vrij overhaast aangenomen, onder druk van de gebeurtenissen. Vooral sinds ‘Parijs’ – de twee terroristische aanslagen aldaar – is er sprake van een stroomversnelling. Maar wat betekent dit concreet voor de lidstaten? Wat betekent het voor de burger? Marieke de Goede: ‘Europa is bezig met het creëren van een eigen ‘veiligheidscultuur’. Er is geen sprake van een homogeen beleid, maar in recente jaren heeft de Europese Unie wel aanzienlijke maatregelen genomen op het gebied van de preventie van terrorisme en radicalisering. De EU Interne Veiligheidsstrategie (2010) is daar een belangrijk voorbeeld van. Die maatregelen blijven grotendeels onder de radar, maar wij hebben een aantal ervan onderzocht.’

Complexe samenwerking tussen lidstaten

In samenspraak tussen publieke en private partijen worden beslissingen genomen die het zicht ontnemen op wat er werkelijk gebeurt en derhalve op de brede accountability. ‘‘Assemblages’ noemen we dat – een samensmelting van veiligheidsbeslissingen die ten koste gaat van de transparantie. Het begrip ‘assemblages’ geeft aan dat het hier gaat om complexe samenwerkingen tussen lidstaten die nog volop in beweging zijn. Wat we ook zien is dat veiligheidsbeslissingen gedeeltelijk bij private partijen komen te liggen.’

Veiligheidsemployé bewaakt de uitgang van een kledingwinkelFoto: Hollandse Hoogte

Hoogleraar Marieke de Goede en een team van twee promovendi en een postdoc werken in het project ‘European Security Culture’ aan het in kaart brengen van de gevolgen van deze deelprivatisering. ‘De staat moedigt deelprivatisering aan. En een van onze conclusies tot dusver is dat deze nieuwe verwevenheid niet per se ten koste gaat van het staatsbelang. Voorbeeld: YouTube haalt per maand duizenden filmpjes offline wegens jihadistische opruiing. Vaak zal over de inhoudelijke beslissing niet veel controverse zijn. Maar de burger heeft geen manier om gehoord te worden wanneer hij dergelijke handelingen wil toetsen aan een rechtsgrond. Bij wie zou je je beklag moeten doen als het vals alarm is? Provider YouTube mag immers zijn eigen boontjes doppen.’

Wat is de invloed van bedrijven op de homeland security-agenda in Brussel en bij de lidstaten? Wat zijn de verantwoordelijkheden van ondernemingen en hoe navigeren zij binnen de complexe nieuwe regelgeving? Daarover was tot voor kort vrij weinig bekend. ‘Ingrepen door politie en justitie door middel van taps en hacks zijn formeel aan banden gelegd. Private bedrijven nemen ondoorzichtige veiligheidsbeslissingen, gestimuleerd en toegejuicht door de overheid. Ik suggereer niet dat ze maar wat aanrommelen, zij vatten deze nieuwe verantwoordelijkheden heel serieus op. Punt blijft wel dat in de meeste gevallen hun acties voor de buitenwereld zeer diffuus zijn.’

Hoe de 'ombudsperson' kijkt naar speculatieve bewijslast, dat is geheel nieuw binnen de Westerse rechtsorde
- Marieke de Goede

Voor haar onderzoek begaf promovenda Marijn Hoijtink zich als ‘onschuldig ogende vrouw’ in de mannenwereld van de technologiebeurzen. Gevoelig veldwerk. Zij vond daar vrij makkelijk toegang in een doorgaans gesloten gemeenschap. Hoijtink ontdekte dat commerciële partijen een zo grote rol spelen in het definiëren van onveiligheid dat zij in feite zelf de vraag naar veiligheid creëren. De markt voor homeland security-technologie in Europa is bloeiend als nooit tevoren. Technologiebedrijven zitten bij de Brusselse politiek op schoot: en dat niet eens zozeer voor de subsidies maar wel voor het lucratieve netwerk. Homeland security blijkt in handen van een handvol grote bedrijven. Grote kans dat de man met het V-teken op zijn revers bij de Zara dezelfde baas heeft als de zwaarbewapende ‘huurling’ die in Nigeria een oliepijpleiding bewaakt met shoot to kill-instructie. Een verontrustend idee.

Te veel gericht op veiligheid

Promovendus Gavin Sullivan nam interviews af van de veiligheidscommissie van de Verenigde Naties, de geheime diensten, het Europese Hof van Justitie, maar ook van UN ombudsperson Kimberly Prost, vorig jaar opgevolgd door Catherine Marchi-Uhel. Zij behandelt verzoeken om van de ISIL (Da'esh) and Al-Qaida Sanctions List verwijderd te worden. De Goede: ‘Gavin is heel persistent. Het heeft me toch prettig verrast hoe ver hij in die organisaties binnenkwam. Ik was enorm verbaasd over de makkelijke manier waarop de ombudsperson kijkt naar speculatieve bewijslast, dat is geheel nieuw binnen onze Westerse rechtsorde.’ Sullivan promoveert later dit jaar.

Wist u dat? Controle op verdachte banktransacties én bevriezing van tegoeden zijn geheel in handen van de private sector

De financiële kant van het project is het terrein van De Goede. ‘De wetgever legt veel verantwoordelijkheid bij private partijen, de bancaire sector. Overheden zeggen simpelweg: wij weten niet wat verdachte transacties zijn, we hebben er geen zicht op, dus controle en handhaving dragen we over aan de private sector. De banken zitten echt niet op die taak te wachten! Het is voor die bedrijven een complexe uitdaging: zij doen hun werk serieus en plichtsgetrouw maar krijgen nooit de geruststelling van wet- en regelgever dat ze het goed doen.’

Banken nemen uiteindelijk de beslissing om tegoeden te bevriezen of niet. Het is uiterst lastig om als privépersoon geïnformeerd te worden over deze handelingen, laat staan ze aan te vechten. ‘Er zijn nu te weinig mechanismes ingebouwd om controle of verantwoording te hebben in brede maatschappelijke zin. We zijn te veel gericht op veiligheid en te weinig op het bewaren van principes van de rechtstaat. Kijk, als je echt geld wilt overmaken naar Al-Shabaab, de terroristische organisatie in Somalië, ga je de bevriezing van die som gelds niet betwisten, onder normale omstandigheden. Maar we lopen het risico dat legitieme geldstromen, bijvoorbeeld geld dat bestemd is voor kwetsbare groepen in Somalië of Pakistan, ten onrechte óók worden getroffen. Het is met een druk op de knop voor elkaar – maar daarmee is nog onbewezen dat de fondsen níet voor legitieme doelen bestemd waren.’

Drone in een woonwijkDrone in een woonwijk. Foto: Hollandse Hoogte

De Goede richtte zich steeds meer op de grenzen van geheimhouding. Jaren geleden, tijdens de presentatie door een softwarebedrijf in data mining op verdachte transacties, zagen bezoekers zomaar naam en toenaam van betrokkenen in beeld. Dat zou nu niet meer gebeuren, vermoedt De Goede: ‘Voor banken geldt dat er kaders zijn binnen welke ik kan onderzoeken. Bij één bedrijf duurde het twee à drie jaar voordat ik ‘binnen’ was, na talloze verzoeken hier en daar. Pas toen ik artikelen ging publiceren raakte men geïnteresseerd. Maar over het algemeen zijn professionals veel meer bereid te praten dan je zou denken. Banken zitten in een complexe spagaat en zijn blij dat er wetenschappelijk onderzoek wordt verricht. Ik ben vanzelfsprekend niet op zoek naar namen en rugnummers, maar wel naar het verloop van interne regels en discussies. Dát fascineert ons.’

Marieke de Goede kreeg uiteindelijk toegang tot veel bedrijven en data, dankzij een geduldig opgebouwd netwerk. Zelfs binnen het nog veel moeilijker toegankelijk Europol, de Europese opsporingsorganisatie, kreeg zij mensen aan de praat. Men blijkt minder bang voor pottenkijkers dan je denkt. Een goede strategie blijkt om via de marketingafdeling binnen te komen, aldus de onderzoekster. Die wil graag pronken met waartoe zo’n bedrijf in staat is en hoe die technologieën werken.

Geheim bewijsmateriaal voor het Europese Hof

‘Zodra de veiligheidspolitiek ter sprake komt wordt snel een vergelijking getrokken tussen de Verenigde Staten en Europa. Die is daar exceptioneel,’ aldus De Goede, ‘ze gaan daar verder dan wij, dat klopt. Maar doel van dit project was: laten we nu eens naar Europa op zich kijken. Wat we hier hebben gevonden is dat exceptionele veiligheidspolitiek wordt genormaliseerd, juist hier! Omstreden veiligheidsmaatregelen, zoals targeted sanctions, worden zowel bekritiseerd als gelegitimeerd door de Europese (juridische) ontwikkelingen. Het Europese Hof van Justitie gaat het bijvoorbeeld mogelijk maken geheim bewijsmateriaal voor het Hof te brengen. Dat betekent een serieuze botsing tussen Europese waarden en veiligheidsbeslissingen.’

In februari 2016 ontving De Goede Vici-financiering voor een vervolgproject. Daarin wordt ook de juridische kant van de Europese home security-maatregelen onder de loep genomen.