Jagen op het hiv-virus

Case

Jagen op het hiv-virus

Nieuwe test maakt achterhalen virustype goedkoper én eenvoudiger

In ontwikkelingslanden raken steeds meer mensen geïnfecteerd met een type hiv-virus dat resistent is tegen één of meerdere aidsremmers. Vaststellen met welk type hiv iemand is besmet, is daarom de eerste stap in een succesvolle behandeling. De tests die hiervoor nodig zijn, zijn voor veel ontwikkelingslanden echter onbetaalbaar. In het onderzoeksproject ART-A ontwikkelden Nederlandse en Afrikaanse wetenschappers samen met enkele bedrijven een resistentietest op basis van gedroogd bloed in plaats van bloedplasma. De nieuwe test is veel goedkoper kan bovendien onder alle omstandigheden eenvoudig worden uitgevoerd.

Sinds het begin van deze eeuw zijn de prijzen van aidsremmers onder druk van politieke en maatschappelijke organisaties drastisch gedaald. Miljoenen mensen in lage- en middeninkomenslanden kregen hierdoor toegang tot behandeling en medicatie. Daarmee stak tegelijkertijd een nieuw probleem de kop op: door het toenemende medicijngebruik steeg ook het aantal mensen dat besmet was met een virustype dat immuun was voor reguliere aidsremmers. 'Dat is een gevolg van de behandeling, maar ook van het specifieke karakter van het aidsvirus', legt Susan Aitken uit. Zij is een van de onderzoekers die meewerkten aan het onderzoeksproject ART-A, dat staat voor Developing an Affordable Resistance Test for Africa. 

Een leven lang medicijnen

'Iemand met hiv of aids moet de rest van zijn leven medicijnen nemen. Meerdere pillen per dag, iedere dag, jaar in jaar uit. Alleen zo kun je het virus onderdrukken', vertelt Aitken. 'De vaak zeer nare bijwerkingen maken het moeilijk vol te houden. In Afrika heb je bovendien het probleem dat patiënten niet altijd tijdig aan een nieuwe voorraad medicijnen kunnen komen. En soms vergeet je simpelweg je pillen in te nemen. Na een paar dagen zonder medicijnen, begint het hiv-virus zich razendsnel te vermenigvuldigen en te muteren. Als het gemuteerde virus wordt overgedragen op een ander persoon, kan het zich heel snel verspreiden doordat het niet langer reageert op de oude medicijnen. En nieuwe medicijnen, speciaal om zo’n gemuteerde variant van het virus te bestrijden, zijn vele malen duurder.'

Vereenvoudiging van resistentietest

Overheden moeten de veranderingen in de resistentie van het virus op de voet volgen om effectieve behandelprogramma's tegen hiv en aids te kunnen opzetten. En op dat punt lopen veel Afrikaanse landen tegen de grenzen van hun mogelijkheden aan. Standaard resistentietests zijn niet alleen duur, ze zijn ook technisch zeer complex. Wat de bestaande tests vooral ongeschikt maakt voor gebruik in ontwikkelingslanden is het testproces. 'Voor de tests heb je bloedplasma nodig', vertelt Aitken. 'Bloedafname is op zich al een risicovolle handeling waarvoor je getrainde mensen nodig hebt. Vervolgens moet het plasma worden getransporteerd naar een centraal laboratorium op een constante temperatuur van -80 graden Celsius. Daar wordt het in grote centrifuges verwerkt en pas dán is het geschikt om de resistentietest te ondergaan. Dit zijn stuk voor stuk stappen die in veel Afrikaanse landen moeilijk te realiseren zijn.'

Gedroogd bloed kan tot twee weken ongekoeld worden bewaard
- Susan Aitken

Het onderzoeksproject ART-A heeft dan ook twee doelstellingen: een resistentietest ontwikkelen die veel goedkoper is én die is aangepast aan de omstandigheden in Afrika. Onderzoekers van onder andere het Academisch Medisch Centrum Utrecht, de Zuid-Afrikaanse Witwatersrand Universiteit en het bio-tech bedrijf Virco ontwikkelden gezamenlijk een methode waarbij een paar druppels gedroogd bloed al voldoende zijn. Aitken: 'Met een klein prikje in de vinger van de patiënt kan genoeg materiaal worden verkregen. Dit is een heel eenvoudige procedure die ook op afgelegen locaties zonder al te veel risico kan worden uitgevoerd.'

Gedroogd bloed in standaard vriezer

Wist u dat? Het bloed wordt opgevangen op speciaal filterpapier. Het gedroogde bloed is buiten de koelkast nog twee weken geschikt om te testen.

Het gebruik van gedroogd bloed voor analyse is niet nieuw, maar er is nog weinig onderzoek naar gedaan. 'Wij wilden bijvoorbeeld weten wat ideale omstandigheden zijn om het gedroogde bloed te bewaren, zonder de betrouwbaarheid van de test te beïnvloeden.'

De nieuwe methode maakt het gebruik van kostbare supervriezers en centrifuges overbodig. Aitken: 'We ontdekten dat het gedroogde bloed tot twee weken ongekoeld kan worden bewaard. Pas dan neemt de bruikbaarheid af. Na die twee weken moet het op -20 graden Celsius worden bewaard. Dat kan met een standaard vriezer en is dus in Afrika goed haalbaar, zelfs in zelfs de meest afgelegen streek.' Na het afnemen kan het bloedmonster per post naar een centraal laboratorium worden verstuurd. Doordat geen centrifuges meer nodig zijn, is de test die daar moet worden uitgevoerd bovendien veel eenvoudiger en goedkoper. 

Lokaal geproduceerd

De volgende stap is om de resultaten uit het onderzoek om te zetten naar de organisatie van een praktisch programma voor productie en logistiek. Hiervoor heeft ART-A extra financiering ontvangen. Met dit geld worden faciliteiten in Afrika opgezet waar de test door lokale bedrijven wordt geproduceerd. Van daaruit kan de test verder worden verspreid over het Afrikaanse continent.

Het onderzoeksproject ART-A maakt deel uit van het programma Netherlands-African partnership for Capacity development and Clinical interventions against Poverty-related diseases (NACCAP). Dit programma wordt gefinancierd door het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken en gecoördineerd door NWO-WOTRO. 

Het onderzoek naar het ontwikkelen van de resistentietest is in 2012 afgerond.