Interactie tussen ethiek en techniek

Case

Interactie tussen ethiek en techniek

Ethici, filosofen en technici gaan de ethische implicaties van nieuwe disruptieve technologieën (lees: die de bestaande technieken op hun kop zetten) de komende tien jaar evalueren maar ook de ethiek zelf vernieuwen. Dat doen ze binnen het project Ethics of Socially Disruptive Technologies, waarvoor zij 17,9 miljoen euro krijgen uit het Zwaartekrachtprogramma.

Philip BreyPhilip Brey

Ethiek van techniek is in, zegt hoofdaanvrager Philip Brey van de Universiteit Twente. ‘Er wordt steeds vaker en in steeds meer verschillende geledingen over gesproken, en je ziet het terugkomen in allerlei financieringsprogramma’s, zowel binnen Nederland als in EU-verband. Dat betekent dat er een markt is voor ethici. Maar het vakgebied is versnipperd, en dat is een nadeel voor de kwaliteit van onze bijdrage.’ Het vakgebied van de techniekfilosofie en techniekethiek is nog jong. Met dit programma willen de onderzoekers er een stevig fundament onder leggen, door gezamenlijke kaders te scheppen van ethische waarden en door de achterliggende definities ervan te actualiseren.

Wist u dat? Binnen dit programma willen de onderzoekers een systematische reflectie gaan uitvoeren op de invloed van nieuwe technologie op de maatschappij, en in het bijzonder op onze normen en waarden.

Impact op maatschappij

Nieuwe technologie heeft een enorme impact op de maatschappij. Kijk alleen al hoe smartphones en sociale netwerken onze economie en onze relaties hebben veranderd. ‘Binnen dit programma willen we een systematische reflectie gaan uitvoeren op de invloed van nieuwe technologie op de maatschappij, en in het bijzonder op onze normen en waarden. We gebruiken daarbij theorieën over op welke vlakken technische producten de maatschappij veranderen, methoden om te anticiperen hoe die veranderingen zullen uitpakken, en manieren om de dynamische technologieontwikkeling zelf te analyseren,’ vertelt Brey. Een deel van de studies zal gericht zijn op specifieke casussen, waarbij de onderzoekers in kaart brengen hoe een bepaalde technologie, zoals kunstmatige intelligentie, de maatschappij beïnvloedt. Daarbij kijken ze zowel vooruit als terug in de tijd, vertelt de Twentse hoogleraar Filosofie en ethiek van technologie: ‘We richten ons zowel op nieuwe generaties technieken zoals synthetische biologie, maar ook op technologieën die in het verleden de wereld ingrijpend hebben veranderd.’

Camera in winkelcentrumDe term ‘privacy’ dateert uit de negentiende eeuw en heeft inmiddels een geheel andere lading.

Veranderende waarden

Het speciale aan dit programma is dat de onderzoekers ook meenemen hoe technologie de ethiek zelf verandert, zegt Brey. ‘De definities die we vandaag de dag hanteren voor waarden als privacy en verantwoordelijkheid zijn afkomstig uit de negentiende eeuw,’ legt hij uit. ‘Neem de term privacy. Die is oorspronkelijk door Amerikaanse juristen bedacht om beroemde mensen te beschermen tegen al te opdringerige journalisten. Het begrip privacy betekende toen “the right to be let alone”: mensen hadden het recht om niet bespied te worden in hun privéleven. Door de komst van digitale technologieën is de invulling van dat begrip veranderd. Privacy gaat nu veel meer over persoonlijke gegevens die via digitale netwerken verspreid worden.’
Zelfs een begrip als verantwoordelijkheid, dat wellicht een vaststaand concept lijkt, is aan verandering onderhevig als gevolg van technologische vooruitgang, vertelt hij. ‘Vroeger was verantwoordelijkheid iets dat gold voor één persoon, wiens daad een onmiddellijk gevolg had, vaak ook op dezelfde plaats. Denk bijvoorbeeld aan een auto-ongeluk. Tegenwoordig is verantwoordelijkheid steeds vaker een collectief iets waarbij een actie van een groep mensen veel later in de tijd en zelfs heel ergens anders op de wereld gevolgen kan hebben. Klimaatverandering is hier een voorbeeld van.’

Nieuwe definities

Niet alleen de ethische waarden zelf, maar ook de fundamenteel beschrijvende begrippen die in de ethiek en filosofie worden gebruikt zijn aan een actualisering toe, zegt Brey. ‘Bijvoorbeeld het begrip mens. Technologieën als robotica en synthetische biologie stellen de grenzen tussen mens, machine en dier op de proef. Als je in het lab een organisme maakt, ís dat dan nog wel een organisme, of is dat eerder een product?’

Wij willen verkennen of het mogelijk is te komen tot een mondiale ethiek, waarmee we technologieën met een wereldwijde implicatie kunnen evalueren
- Philip Brey

Binnen het programma gaan de onderzoekers een twintigtal van dit soort ethische waarden en begrippen verkennen en herdefiniëren. Daarbij richten zij zich niet alleen op Nederland of de westerse wereld, maar proberen ze juist een mondiale bril op te zetten. ‘Wij willen verkennen of het mogelijk is te komen tot een mondiale ethiek, waarmee we technologieën met een wereldwijde implicatie kunnen evalueren.’

Breder belang

Het programma is niet alleen van belang voor de techniekfilosofie, maar voor de sociale wetenschappen in den brede, stelt Brey: ‘In de sociale en maatschappijwetenschappen gebruikt men begrippen als de mens en verantwoordelijkheid net zo goed. We hebben enkele sociaalwetenschappers bij het programma betrokken, en zullen onze resultaten ook delen met die gemeenschap.’

Brey noemt de Zwaartekrachttoekenning een enorme erkenning van het vakgebied. ‘Zowel de maatschappij- en gedragswetenschappen als de geesteswetenschappen hadden in het verleden een klein aandeel in het Zwaartekrachtprogramma. Dat is nu langzaam aan het verbeteren. Ik ben blij dat hiermee de geesteswetenschappen een belangrijke impuls krijgen. Ook internationaal is dat van belang. Als Nederland lopen we voorop in de techniekethiek. Zeker met het 4TU Centre for Ethics, waarin de drie technische universiteiten en de Wageningen Universiteit al jaren samenwerken, hebben we een behoorlijke massa en invloed opgebouwd. Deze toekenning stelt ons in staat deze samenwerking de komende tien jaar verder uit te bouwen.’

Ethics of Socially Disruptive Technologies

Aanvragers: Prof. dr. P.A.E. Brey (UT), Prof. dr. ir. I.R. van de Poel (TUD), Prof. dr. I.A.M. Robeyns (UU), Prof. dr. S. Roeser (TUD), Prof. dr. ir. P.P.C.C. Verbeek (UT), Prof. dr. W.A. IJsselsteijn (TU/e)

Omvang: 17,9 miljoen euro voor tien jaar.
Aantal betrokken onderzoekers: 31

Tekst: Sonja Knols (Ingenieuse)

In de banner: De invloed van smartphones op de maatschappij en onze relaties is enorm.