Begrijpelijke voorlichting over alcohol en tabak

Case

Begrijpelijke voorlichting over alcohol en tabak

Hoe bereik je laagopgeleide jongeren?

Voorlichting over roken en drinken, hoe stem je die af op laagopgeleide tieners? Het gebruik van woorden die het verband tussen zinnen aangeven, blijkt een positief effect te hebben.

Laagopgeleide tieners drinken en roken meer dan jongeren die onderwijs op een hoger niveau volgen. Hoe kan deze doelgroep begrijpelijk en effectief worden voorgelicht over alcohol en tabak? Dat onderzoekt de Universiteit van Amsterdam, in samenwerking met het Trimbos Instituut, binnen het NWO-programma Begrijpelijke taal. De onderzoekers* richten zich op 12- tot 15-jarigen in het praktijkonderwijs en VMBO basis/kader met leerwegondersteunend onderwijs (LWOO).

De eerste onderzoeksresultaten liggen op tafel: over het effect van 'coherentiemarkeerders' (woorden of constructies die het verband tussen zinnen aangeven), en over het effect van filmpjes in de voorlichting.

Coherentiemarkeerders: verband tussen zinnen

Bij leerlingen in de eerste klas van het praktijkonderwijs is gekeken naar het effect van coherentiemarkeerders in lesmateriaal over alcohol. Coherentiemarkeerders zijn woorden of constructies die het verband tussen twee zinnen expliciet maken, zoals 'omdat' of 'een gevolg daarvan is'.

Bijvoorbeeld:

Tekst zonder coherentiemarkeerders
'Als je alcohol drinkt, komt het via je bloed in je hersenen. Je hersenen kunnen niet meer goed werken'

Tekst met coherentiemarkeerders
'Als je alcohol drinkt, komt het via je bloed in je hersenen waardoor je hersenen niet meer goed kunnen werken'

Teksten zonder coherentiemarkeerders lijken op het oog makkelijker omdat de zinnen korter zijn. Een nadeel is echter dat de lezer zelf het verband tussen de zinnen moet leggen. Dit vergt extra cognitieve inspanning. Onderzoeker Bas van den Putte van de UvA: 'Wij verwachten dat de leerlingen in ons onderzoek een tekst met coherentiemarkeerders beter begrijpen en dat zij daaruit meer kennis verkrijgen. Als de jongeren extra kennis hebben over de nadelen van alcohol, verwachten we verder dat zij een negatievere houding zullen aannemen tegenover alcohol en een lagere intentie krijgen om te drinken.'

Begrijpen en onthouden jongeren een tekst mét coherentiemarkeerders beter dan een tekst zonder?Begrijpen en onthouden jongeren een tekst mét coherentiemarkeerders beter dan een tekst zonder?

Lange-termijn effect van coherentiemarkeerders

De onderzoeksresultaten laten zien dat een tekst met coherentiemarkeerders geen onmiddellijk effect heeft op kennis, maar wél op een langere termijn. Vier weken na het lezen van de tekst over alcohol, wisten de leerlingen die de variant mét coherentiemarkeerders hadden gelezen, méér over de negatieve gevolgen van alcohol dan de leerlingen die de variant zonder coherentiemarkeerders hadden gelezen. Van den Putte: 'Wij denken dat dit komt omdat de informatie beter in het geheugen wordt opgeslagen en na enige tijd beter wordt herinnerd. Ook hebben leerlingen die de variant met coherentiemarkeerders lazen na vier weken een negatievere attitude tegenover alcohol en een lagere intentie om te drinken.'

Op de lange termijn wordt tekst mét coherentiemarkeerders beter onthouden dan tekst zonder

Het effect van de tekst met coherentiemarkeerders op de kennis van de leerlingen is groter dan het effect van die tekst op de attitude van de leerlingen. Van den Putte: 'Op basis van ons onderzoek adviseren wij om verbanden tussen zinnen in teksten zoveel mogelijk expliciet te maken met behulp van coherentiemarkeerders. Zinnen lijken daardoor op het oog weliswaar moeilijker, maar leerlingen profiteren daar op lange termijn van.'

Tekst versus filmpje

Voorkant van een lesbrief zoals de leerlingen die te lezen kregen.Voorkant van een lesbrief zoals de leerlingen die te lezen kregen.

Het effect van filmpjes in voorlichting over roken is onderzocht onder leerlingen in de tweede klas van het praktijkonderwijs. Van den Putte: 'Wij hebben een vergelijking gemaakt tussen enerzijds een filmpje waarin een tekst wordt uitgesproken en anderzijds een lesbrief waarin dezelfde tekst staat afgedrukt. Hoewel een filmpje beter zou kunnen werken voor leerlingen die moeilijk lezen, zijn er ook nadelen aan filmpjes. Leerlingen moeten bij een filmpje bijvoorbeeld het tempo van de gesproken tekst blijven volgen en kunnen de inhoud niet herlezen. Ook kunnen de beelden in een filmpje afleiden van de gegeven informatie.'

Screenshot uit het filmpje over roken. De man op de voorgrond spreekt de tekst uit in een bewegend decor met leerlingen.Screenshot uit het filmpje over roken. De man op de voorgrond spreekt de tekst uit in een bewegend decor met leerlingen.

Filmpje en tekst: even effectief

De resultaten laten geen verschil zien tussen de effecten van het filmpje en de lesbrief. Het blijkt dat de voorlichting in beide gevallen effectief is in het veranderen van de verwachtingen van leerlingen: na de voorlichting verwachten de leerlingen negatievere gevolgen van roken dan voor de voorlichting. Het maakt hierbij niet uit of zij het filmpje of de geschreven tekst hebben gezien.

Uit de onderzoeksresultaten blijkt verder dat leerlingen die zich niet goed concentreren tijdens de les meer baat hadden bij het filmpje terwijl leerlingen met meer concentratie meer baat hadden bij de lesbrief met dezelfde tekst. Op grond daarvan concluderen de onderzoekers dat een combinatie van filmpjes en geschreven teksten aan te raden is in gezondheidsvoorlichting. Iedere leerling kan dan profiteren van de strategie die voor hem of haar het beste werkt.

* Anneke de Graaf, Bas van den Putte, Simon Zebregs, Peter Neijens (Universiteit van Amsterdam).