Gezondheidscrises te lijf met kennis uit Lifelines

Case

Gezondheidscrises te lijf met kennis uit Lifelines

Wekelijkse enquêtes onder 135.000 noorderlingen maken de effecten van de coronamaatregelen glashelder. De data-schat uit het Lifelines-onderzoek dat sinds 2006 loopt, biedt gezondheidseconoom Jochen Mierau (RUG) veel ideeën over hoe om te gaan met gezondheidscrises. Zoals een tweede coronagolf, maar ook vergrijzing en tekort aan zorgpersoneel.

Jochen MierauJochen Mierau (foto: IMAZZO)

Kinderen die in een zware recessie worden geboren, hebben gemiddeld een iets lager geboortegewicht dan kinderen uit betere tijden. Later hebben ze iets meer kans op hart- en vaatziekten. 'Mensen die in een recessie zijn geboren, nemen dat hun hele leven mee!' Jochen Mierau, hoogleraar Economie van de volksgezondheid in Groningen, haalde dit schokkende resultaat samen met collega’s uit het Lifelines-onderzoek, dat sinds 2006 maar liefst 167.000 mensen in Noord-Nederland volgt.

Ideaal voor corona-onderzoek

Lifelines omvat een biobank met bijvoorbeeld bloed-, haar- en urinemonsters, en data over leefstijlkenmerken en gezondheid uit enquêtes en lichamelijk onderzoek. 'Met deze infrastructuur kun je uitstekend onderzoek doen naar corona', zegt Mierau. Lifelines-onderzoekers houden sinds mei wekelijks enquêtes onder alle deelnemers en telkens doen maar liefst zo'n 50.000 mensen mee.

 

Wist u dat? Het gaat maar om een paar gram, dat lagere geboortegewicht bij recessiekinderen, en ietsjes meer kans op hart- en vaatziekten. Toch belangrijk, leert de preventieparadox. Mierau: 'Een klein effect op een grote groep heeft grote gevolgen op de volksgezondheid. Als alle Nederlanders duizend stappen per dag extra gaan lopen of één kilo afvallen, betekent dat een aanzienlijke afname van welvaartsziekten. De coronamaatregelen zijn een extreem voorbeeld: een grote verandering voor een héél grote groep. Ze leidden tot bijvoorbeeld veel meer sociaal isolement.'

Alleen: in het noorden zijn toch weinig coronabesmettingen? 'Inderdaad', zegt Mierau, 'Maar met onze deelnemers kun je dus wel heel goed het effect van de coronamáátregelen onderzoeken, want die gelden hier onverminderd. We hebben de online Coronabarometer gemaakt, waarin je van week tot week kunt volgen hoe het met mensen gaat op het gebied van eenzaamheid, bezorgdheid, werksituatie, rookgedrag enzovoort.'

Jongeren werden eenzaam

Zo blijkt bijvoorbeeld dat jongeren die alleen wonen, flink eenzaam zijn tijdens de coronaperiode. Mierau: 'We hebben het eenzaamheidsvirus, zoals de koning het treffend benoemde, in kaart gebracht. De coronamaatregelen zijn beslist niet gratis: naast de puur economische kosten gaan ze ten koste van zachte dingen zoals sociaal welbevinden en mentale gezondheid.'

 

Bevindingen als dit brachten Mierau op de gedachte dat we een tweede coronagolf niet met landelijke maatregelen moeten bestrijden. In Duitsland is al te zien dat die tweede golf waarschijnlijk bestaat uit sterk lokale pieken waarop we snel kunnen reageren door op die plek ook mensen zonder symptomen te testen. 'Het is het beste het land te verdelen in vijf regio's waar je proportionele maatregelen neemt. Stel dat het in Brabant helemaal mis gaat, dan hoeven in Noord-oost-Friesland de cafés niet dicht.'

Beschermde baan beter dan uitkering

Lifelines gaf Mierau ook beter zicht op hoe de samenleving kan anticiperen op de verdere toekomst. 'We zien hoe corona de verschillen in gezondheid tussen mensen groter maakt. We weten dat langdurige werkloosheid slecht is voor gezondheid en welbevinden. De overheid kan in plaats van in uitkeringen beter investeren in beschermde banen, zodat werklozen iets om handen hebben. Er is heel veel aandacht nodig voor kwetsbare groepen om te voorkomen dat mensen afglijden. In de komende recessie moeten we dus niet bezuinigen op de sociale structuur, maar juist investeren in buurthuizen.' En in preventie van hart- en vaatziekten, want er komen recessiebaby's aan.

Van tweede coronagolf tot vergrijzing, we kunnen erop anticiperen
- Jochen Mierau

Aan de hand van de corona-data uit Lifelines waren Mieraus collega’s Lude Franke en Marieke Boezen recent betrokken bij de ontdekking dat genetische aanleg mede bepaalt hoe ziek iemand wordt van het coronavirus. Een volgende stap is om meer te weten komen over het verband dat daarnaast lijkt te bestaan tussen leefstijl, sociaal-economische status en de mate waarin corona bij iemand escaleert.

Gebrúík die infrastructuur

De infrastructuur voor bevolkingsonderzoek die al ruim aanwezig is in Nederland, is enorm waardevol, benadrukt Mierau. ‘Niet alleen bij Lifelines maar ook bij het Nederlands Tweelingenregister en Generation R, waarmee we gezamenlijk landelijke dekking krijgen en data van wel 500.000 mensen bijeen kunnen krijgen.' Dit grote aantal deelnemers wordt echter nog maar mondjesmaat gebruikt voor het ondersteunen van beleidsvorming. 'Ik zou willen dat de overheid eruit haalt wat erin zit. Het kost veel geld, maar in plaats van financiering voor bijvoorbeeld onze corona-dataverzameling, start het RIVM nu helaas zelf een geheel nieuw onderzoek onder 90.000 Nederlanders. Terwijl bij ons de hele structuur klaarligt voor de afname van vragenlijsten, maar ook bloedafname bij grote groepen mensen om bijvoorbeeld antistoffen te meten. Wij willen graag samenwerken.'

Meer openheid

Mierau ondertekende half juni met zo'n tien andere wetenschappers de PvdA-oproep om het coronabeleid tussentijds te laten evalueren. Hij wil vooral veel meer openheid over de modellen en data die de overheid gebruikt om beslissingen te nemen. 'Dan gaan heel veel mensen meedenken en meerekenen, ook slimmeriken die met goede ideeën komen.' Hij vervolgt: 'Nergens is nu nog te vinden hoeveel tests er zijn afgenomen, dat zou gewoon op het coronadashboard moeten staan.'

Corona geeft doorkijkje

De gezondheidseconoom hoopt dat we als samenleving zo veel mogelijk leren van de coronacrisis. 'Corona geeft eigenlijk een doorkijkje naar hoe de maatschappij eruitziet als vergrijzing en regionale  bevolkingskrimp straks verder gevorderd zijn, met nijpend tekort aan zorgpersoneel en veel te weinig mantelzorgers. Die situatie was sowieso onderweg. In sneltreinvaart zijn nu innovaties zoals beeldbellen geïntroduceerd in de zorg, daar kunnen we blijvend van profiteren.'

Dat profiteren van innovaties kan ook weer het beste in de vijf regio's die Mierau wil aanwijzen voor coronamaatregelen op maat. 'Je moet het niet per gemeente regelen, zoals nu steeds meer gebeurt met bijvoorbeeld jeugdzorg.' Mierau ziet in de vijf regio's een goede bestuurlijke inrichting voor preventiebeleid. 'Per regio zijn de omstandigheden en gewoonten anders. In het Noorden is het raadzaam mensen te stimuleren minder spekjes in de stamppot te doen, in het Westen heeft dat minder zin. Daar moet je misschien inzetten op minder snelle snacks.'

Eindelijk iemand verantwoordelijk

De wetenschapper hoopt vurig dat Nederland nóg een stap verder gaat. 'Er moet eindelijk iemand verantwoordelijk worden voor gezondheid. Nu kinderen op de basisschool steeds meer overgewicht ontwikkelen, is er geen minister die erom moet aftreden. Ik pleit voor gezondheidstargets per regio die ook echt zijn af te dwingen bij bestuurders.'

Tekst: Rianne Lindhout
Foto van Jochen Mierau: IMAZZO

 

Meer informatie

Jochen Mierau is hoogleraar Economie van de volksgezondheid aan de Rijksuniversiteit Groningen en wetenschappelijk directeur van de Aletta Jacobs School of Public Health. Hij is een van de trekkers van het Lifelines Corona Onderzoek dat onderdeel uitmaakt van het grotere Lifelines-onderzoek, sinds 2006 mede door NWO gefinancierd.

Het corona-onderzoek van Lifelines heet Health Disparities & Lifestyle in Covid-19 escalation vindt plaats van 1 mei tot en met 31 oktober 2020 en is onderdeel van het NWO-programma Fast-track data rondom corona.

Artikel met Jochen Mierau over hoe we een tweede golf kunnen voorkomen en over een toekomstbestendig gezondheidssysteem: rug.nl/aletta