Foto’s voor de toekomst

Case

Foto’s voor de toekomst

Applicaties op foto's behoeven andere bewaaromstandigheden

Hoe kunnen fotografische kunstwerken, waarin ook nog eens verschillende technieken en materialen zijn gebruikt, goed bewaard worden? Hoe beïnvloeden de gebruikte materialen elkaar door de tijd heen? Over het bewaren van dit soort 'fotowerken' is weinig bekend. Met dit onderzoek hoopt het multidisciplinaire team van kunsthistorici, conservatoren, restauratoren en chemici daar verandering in te brengen, voor het te laat is.

Fotorestaurator Clara von Waldthausen en schilderijrestaurator Margje Leeuwestein tijdens de mapping van 'Dutch Grey'. (Bron: Monica Marchesi)Fotorestaurator Clara von Waldthausen en schilderijrestaurator Margje Leeuwestein tijdens de mapping van 'Dutch Grey'. (Bron: Monica Marchesi)

Ogen gingen open

'Fotowerken' kun je het best begrijpen en dus bewaren als je de kennis hebt van verschillende disciplines, volgens hoogleraar Zijlmans. Het interdisciplinaire karakter van dit onderzoek is daarmee van cruciale betekenis. Kunsthistoricus Caroline von Courten, chemicus Bas Reijers en papierrestaurator Monica Marchesi werken nauw samen aan dit onderzoek. Zijlmans: 'Ze bestuderen alle drie dezelfde kunstwerken, maar vanuit een andere discipline. Om meerwaarde uit elkaars onderzoek te halen, is het noodzakelijk dat ze elkaar begrijpen.' Een intensieve cursus van fotografierestaurator Clara von Waldthausen hielp hen op weg. Zijlmans: 'Het is mooi om te zien hoe de samenwerking de ogen van de onderzoekers heeft geopend. Doordat ze meekijken met elkaar, zien ze dat er veel meer diepgang in de complexe fotowerken zit dan ze dachten. Dat komt het uiteindelijke doel natuurlijk ten goede.'

Onverwachte reacties tussen materialen

Fotograaf Rik Klein Gotink maakt HR fotodocumentatie van 'Dutch Grey' (Bron: Monica Marchesi)Fotograaf Rik Klein Gotink maakt HR fotodocumentatie van 'Dutch Grey' (Bron: Monica Marchesi)

Het corpus van vier geselecteerde 'fotowerken' dat intensief wordt onderzocht, is representatief voor een grote groep 'fotowerken', gemaakt sinds de jaren zestig. Kunstenaars op zoek naar vrijheid in de kunst begonnen in die periode conceptuele werken te maken. Ze bewerkten foto's met allerhande materiaal zoals verf, lijm en tape, wat jaren later onverwachte chemische reacties veroorzaakt. Uit eerder onderzoek was bekend dat het verval van kleurenfoto's, vooral verkleuring, het beste tegengegaan kon worden door koude opslag. Zijlmans: 'Uit ons onderzoek blijkt dat bij "fotowerken" de reacties anders zijn, maar het is nog onduidelijk hoe dit werkt: het kan zijn dat de kou, of de wisselwerking tussen de kou en de normale kamertemperatuur op zaal juist schadelijk is voor verf. Soms is het verval heel plaatselijk, dan zie je pas goed de reacties tussen verschillende materialen. Een mooi voorbeeld is blooming, de vorming van kristallen. Dit fenomeen is bekend bij olieverfschilderijen, maar nu blijkt dat het ook plaatselijk op sommige fotowerken voorkomt.'

Dummies in verouderingskast

Ger van Elk, 'Dutch Grey', 1973 Kröller Müller Museum (Bron: Rik Klein Gotink)Ger van Elk, 'Dutch Grey', 1973 Kröller Müller Museum (Bron: Rik Klein Gotink)

Voor dit project bekijkt Reijers tot op moleculair niveau hoe de verschillende materialen op elkaar reageren. Hiervoor maakt de chemicus dummies, nabootsingen van de werken, die hij in een verouderingskast plaatst. Door verschillende materialen onder verschillende temperaturen met elkaar te vergelijken, kan hij meten hoe snel de reacties gaan. De uitkomsten hiervan zullen verwerkt worden in modellen, waar restauratoren mee kunnen gaan werken. Het project is al aardig op weg, maar de grote conclusies laten nog op zich wachten. Zijlmans: 'Ik verwacht echter dat de uiteindelijke onderzoeksresultaten ons vertellen hoe we deze "fotowerken" het beste kunnen bewaren'. Dat dit hoognodig is, blijkt na de inventarisatie van "fotowerken" in Nederlandse musea voor dit project: het zijn er een stuk meer dan gedacht en het betreft werk van belangrijke kunstenaars, zoals Ger van Elk, Gilbert and George en Tacita Dean.

Detail van de verf en het vernis 'Dutch Grey'. (Bron: Rik Klein Gotink)Detail van de verf en het vernis 'Dutch Grey'. (Bron: Rik Klein Gotink)

Nieuwe protocollen bieden hulp

Niet alleen voorspellende modellen van chemische reacties tussen verschillende materialen moeten conservatoren in de toekomst helpen. Een heel ander aspect is de filosofische kant van de zaak. Moet je ingrijpen bij verval van 'fotowerken' en zo ja, wanneer en hoe? Om musea te helpen bij het nemen van de juiste beslissingen, ontwikkelt Marchesi in samenwerking met de twee andere onderzoekers intake- en beslissingsprotocollen, specifiek gericht op 'fotowerken'. De intakegesprekken zijn bedoeld om bij de aankoop van een kunstwerk de materiële en kunsthistorische gegevens zo volledig mogelijk te verzamelen, en om direct bij de kunstenaar te informeren naar bijvoorbeeld zijn visie op ingrijpen bij toekomstig verval. Deze informatie is nodig omdat de situatie nu nog wel eens onduidelijkheden oplevert. 'Kunstenaars reageren heel verschillend. De één wil het werk laten zoals het is, ook al is het onherroepelijk veranderd na verloop van tijd, en de ander wil zelfs overgaan tot reproductie. Musea zijn het niet altijd met de kunstenaars eens, want wanneer komt de originaliteit van een werk in het geding? En wat doe je dan?' Lastige vragen, waarbij de uitkomsten van dit project hulp zullen gaan bieden.

Projectleiders: prof. dr. C.J.M. (Kitty) Zijlmans, UL / drs. C. Weerdenburg, Stedelijk Museum Amsterdam

Financiële bijdrage: Stedelijk Museum Amsterdam, Van Abbe Museum, Kröller Müller Museum, Rijksdienst Cultureel Erfgoed

Betrokken partijen: Universiteit Leiden (LUCAS), Universiteit Utrecht (Debye Institute), Van Abbe Museum, Kröller Müller Museum, Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Museum De Pont (Tilburg). Voorts: Museum Boijmans van Beuningen (Rotterdam), Foto Restauratie Atelier VOF Amsterdam, TNO Delft, Universiteit van Amsterdam, Stichting Restauratie Atelier Limburg, Rijksmuseum Amsterdam, ,Tate Gallery, Centraal Museum Utrecht, Gemeente Museum Den Haag, Bonnefanten Museum

Corpus van de vier sleutelwerken: Ger van Elk, Dutch Grey (1973), Kröller Müller Museum; Ger van Elk, Russian Diplomacy (1974), Stedelijk Museum Amsterdam; John Baldessari, Virtues and Vices (for Giotto) (1981), Van Abbe Museum; Tacita Dean, Crowhurst II (2007), Museum De Pont