Filmtoerisme is spectaculaire groeimarkt

Case

Filmtoerisme is spectaculaire groeimarkt

Abby Waysdorf deed onderzoek naar fandom op locatie

Filmtoerisme in een relatief nieuw begrip, waar serieus wetenschappelijk onderzoek naar wordt gedaan. Definitie: een ‘filmtoerist’ bezoekt een plek op aarde die geassocieerd wordt met een film of televisieserie.

En dat gaat veel verder dan over het Leidse Rapenburg struinen, en ter hoogte van café Barrera nostalgisch omhoog kijken naar de studentenkamer waarin midden jaren zeventig acteur Rutger Hauer gestalte gaf aan Erik Hazelhoff Roelfzema in Soldaat van Oranje. Nee, filmtoeristen vliegen de hele wereld over om te snuffelen aan de locaties en sets waarin Game of Thrones, Harry Potterfilms en The Lord of the Rings zijn opgenomen. De vraag is: waarom?

Ouderwets aandoend zeilschip vaart de haven van Dubrovnik in. Foto: Shutterstock / DarioZgEen zeilschip vol Game of Thronesfans vaart de haven van Dubrovnik in Kroatië binnen. Foto: Shutterstock / DarioZg

Abby Waysdorf verdedigt donderdag 9 november haar proefschrift ‘Placing Fandom. Film Tourism in Contemporary Fan Culture’, dat met NWO-financiering uit de Vrije competitie tot stand kwam. Waysdorf: ‘Fans willen weten wat op de setlocatie echt is en wat niet. Elke snipper informatie over decors en acteurs is voor hen waardevol. De mensen die rondleidingen geven voor Game of Thrones-fans in Dubrovnik zijn vaak figuranten geweest. Ze hebben inside information, dus zij zijn extra in trek.’

Favoriete televisiepersonages

‘Filmtoerisme’ is een min of meer erkend fenomeen sinds de jaren dertig van de vorige eeuw – zoals beschreven in het baanbrekende The Experiences of Film Location Tourists van Stefan Roesch uit 2009 – maar heeft juist de afgelopen decennia een explosieve groei doorgemaakt. Artikelen over het in de voetsporen volgen van favoriete televisiepersonages vullen krantenpagina’s. Kostbare excursies zijn niet aan te slepen voor fans die de echte versie willen zien van wat zij hebben leren kennen via bioscoop- en televisiescherm. Regio’s beconcurreren elkaar om hun landschappen en monumenten in Hollywood-films gebruikt te zien worden vanwege toekomstig toerisme. Filmproducers haken er handig op in: de stad die de meeste miljoenen op tafel legt zou zo maar eens de locatie van de volgende Woody Allenfilm kunnen zijn…

Fans kunnen ter plekke ongegeneerd de nerd uithangen
- Abby Waysdorf

Ondanks de groei van het fenomeen filmtoerisme is er een aanzienlijk gebrek aan theoretische en conceptuele verkenning, aldus Waysdorf. ‘Onderzoek dat in het verleden is uitgevoerd is vaak versnipperd en had betrekking op een enkele casestudy met het zwaartepunt op de impact op de toerismesector. Er is minder bekend over wat toeristen op deze locaties precies ondergaan. Fans bezoeken een plaats omdat ze er al een band mee hebben voordat ze er geweest zijn, dat maakt het zo bijzonder. Het begrip van wat deze gewoonten aanstuurt is onvolledig en hoe deze worden ervaren en gebruikt binnen de hedendaagse mediaomgeving.’

Filmtoeristen gaan op zoek, door hun ‘mede-aanwezigheid’ op de locatie van een favoriete film of televisieserie, naar de grens tussen fictie en werkelijkheid. Deze aspecten van het fandom zijn belangrijk: ze hebben er niet alleen lol in, maar hun hele leven wordt door de daadwerkelijke aanwezigheid ‘op locatie’ op de een of andere manier beïnvloed. Een pelgrimage naar de grote hal in Christ Church in Oxford, die model stond voor de Great Hall in tovenaarsschool Hogwarts in de Harry Potterreeks, is uitgegroeid tot een rituele erkenning van de rol de film heeft gespeeld in de identiteitsvorming van de fan.

Overzicht van Christ Church in Oxford. Foto: Shutterstock / Zoltan Nagy.Christ Church in Oxford, filmlocatie voor de Harry Potterserie: tovenaarsschool Hogwarts Foto: Shutterstock / Zoltan Nagy

Populaire boekenreeks

Waysdorf koos drie verschillende soorten locaties uit om fans te ondervragen en te observeren. De succesvolle HBO-dramaserie Game of Thrones maakt gebruik van twee ‘echte’ hoofdlocaties voor opnames: Noord-Ierland en Dubrovnik. Game of Thrones is een episch verhaal over oorlog, politieke intriges en draken, in een middeleeuwse setting, gebaseerd op een populaire boekenreeks. De gereproduceerde wereld van de bebrilde tovenaarsleerling onderzocht zij in attractiepark The Wizarding World of Harry Potter, onderdeel van Universal Studios in Orlando, Florida. De levensduur van de aantrekkingskracht van een locatie bekeek zij in Portmeirion in Noord-Wales, waar een hotel en een vakantiehuiscomplex achtergrond vormden voor de legendarische en dystopische tv-serie The Prisoner uit de jaren zestig met hoofdrolspeler Patrick McGoohan.

‘De bezoeker voelt alsof hij of zij onderdeel van het verhaal vormt,’ concludeert Waysdorf. ‘In Dubrovnik waardeerden fans ook de inspanning die gepaard ging bij het productieproces, oftewel hoeveel HBO had geïnvesteerd om Game of Thrones tot een kwaliteitsproduct te maken. De serie bleek een vehikel voor begrip van de ‘ware’ geschiedenis van Dubrovnik en Noord-Ierland, waardoor deze geschiedenis ook een deel van de historische nauwkeurigheid van de serie bevestigde.’

Het Wizarding World of Harry Potter-attractiepark is extra bijzonder omdat de sets uit de filmserie er zijn nagebouwd, waarin de bezoeker toch helemaal kan opgaan als ware hij erbij. ‘Fans waarderen de mogelijkheid om te doen alsof ze onderdeel waren van de narratieve wereld van Harry Potter enorm. Maar ook vonden ze het extra belangrijk om samen met andere fans één te zijn in hun ervaring en om compleet op te gaan in hun adoratie.’

Toeristen voor de nagebouwde snoepwinkel uit Harry Potter in Japan Foto: Shutterstock / Happy TogetherToeristen vergapen zich aan de replica van snoepwinkel Honeydukes in The Wizarding World of Harry Potter in Osaka, Japan Foto: Shutterstock / Happy Together

‘Fans zijn niet gek’

Veel fans van The Prisoner hebben de afgelopen decennia de filmlocatie in en om het kustplaatsje Portmeirion meerdere malen bezocht. Het blijkt de bewaarplaats van het fandom waar men telkens aansluiting zoekt met de serie en medefans. ‘De vermeende tijdloosheid van Portmeirion speelt hier een belangrijke rol. Zolang Portmeirion bestaat, zal The Prisoner niet verdwijnen, zo lijkt het.’

En zolang de fan ‘aanwezig’ wil zijn, zelfs wanneer die plek eigenlijk niet echt bestaat, zal filmtoerisme een bestaansgrond hebben? ‘Fans zijn niet gek hè, ze zijn zich zeer bewust van het verschil tussen fictie en werkelijkheid, maar menen dat de ontmoeting van het fictieve in een fysieke ruimte waardevol en zinvol is. Dat missen ze klaarblijkelijk tóch in de schermversies… Ze kunnen ter plekke ook ongegeneerd de nerd uithangen – een scène naspelen in kostuum of met een toverstaf, met een sensor en een chip erin, heen en weer zwaaien – zonder bang te hoeven zijn uitgelachen te worden.’

Wist u dat? De huidige eigenaren van het huis van Walter White in de Netflixserie Breaking Bad vinden ettelijke malen per week een pizzadoos met inhoud op het dak van hun garage

Niet iedereen omarmt filmtoerisme van harte: de huidige eigenaren van het huis dat het karakter Walter White bewoont in de Netflixserie Breaking Bad – de burgerlijke scheikundeleraar die eenmaal gediagnosticeerd met longkanker een uitmuntende vaardigheid voor drugsfabricage openbaart – vinden ettelijke malen per week een pizzadoos met inhoud op het dak van hun garage… grappig bedoeld eerbetoon van fans aan een van de sleutelmomenten die zich er afspelen. Voor de bewoners zal de lol er inmiddels wel af zijn.

Stijn Reijnders, hoogleraar Cultureel erfgoed aan de Erasmus Universiteit, is de promotor van Abby Waysdorf. Hij doet eveneens onderzoek naar filmtoerisme – met een ERC Consolidator Grant van 1,9 miljoen euro – onder meer in Zuid-Korea, India, Jamaica, Nigeria en Engeland.

  • Foto in de banner: The Dark Hedges (Ballymoney, Ulster) uit de tv-serie Game of Thrones. Foto: Shutterstock / Shailpik Biswas