Europees hongererfgoed in kaart gebracht

Case

Europees hongererfgoed in kaart gebracht

NWA-project brengt partijen bijeen

Wat hebben de Ierse Potato Famine, de Oekraïense Holodomor en de Spaanse Años del Hambre met elkaar gemeen? Het zijn alle drie Europese hongersnoden die diep in het collectieve geheugen zijn gegrift. Het NWA-project Heritage of Hunger brengt het ‘hongererfgoed’ in kaart en maakt het toegankelijk voor onderwijs en musea.

Rowan Gillespie, Famine (Dublin, 1997)Rowan Gillespie, Famine (Dublin, 1997)

Toen in 2014 de grote vluchtelingenstroom uit Syrië en Irak op gang kwam, zorgde dat voor gemengde reacties in Europa. Sommige landen gooiden de grenzen dicht, maar in Ierland was er een grote demonstratie vóór de komst van asielzoekers. Die vond plaats in Dublin bij Rowan Gillespies bronzen beeldengroep ter nagedachtenis van de aardappelhonger, de grote hongersnood die Ierland in 1845-1850 trof. Toeval?

Over heel het continent hebben hongersnoden gewoed die de Europese identiteit mede hebben gevormd
- Marguérite Corporaal

Zeker niet, denkt projectleider Marguérite Corporaal van de Radboud Universiteit Nijmegen. Want de Ieren weten dondersgoed dat ze anderhalve eeuw geleden zelf met miljoenen op coffin ships – varende doodkisten – hun land ontvluchtten toen ze honger leden door een aardappelziekte. ‘Over heel het continent hebben hongersnoden gewoed die de Europese identiteit mede hebben gevormd’, vertelt onderzoeker Marguérite Corporaal van de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Ze zijn daarom ook van invloed op de manier waarop wij vandaag tegen allerlei problemen aan kijken.’

Als hoogleraar Ierse Literatuur in Transnationale Contexten weet Corporaal alles over de sleutelrol van de Potato Famine in de Ierse geschiedenis en hoe die bijdroeg aan het verzet tegen de Britse overheersing. De aardappelziekte had namelijk vooral zulke verwoestende gevolgen doordat de steun vanuit de Britse regering tekortschoot. Die aanpak was gestoeld op laissez-faire principes. Bovendien hadden de landeigenaren, die hongerende Ierse boeren zonder pardon van hun land afzetten omdat ze de pacht niet konden opbrengen, vaak Engelse wortels.

Corporaal ontdekte dat de Oekraïense geschiedenis op een soortgelijke manier is veranderd door de Holodomor in de jaren 1932-1933. Stalins hardhandige collectivisatie van de landbouw zorgde toen in de zuidelijke Sovjetrepubliek voor een hongersnood die 2 tot 7 miljoen Oekraïners het leven kostte. De haat tegen Russische overheersing die dat veroorzaakte speelt nu een rol in de vertroebelde verhouding tussen de twee landen.

Op een vergelijkbare manier vormt het beleg van Leningrad (1941-44) een vlek op de Duits-Russische relaties. De honger in de stad was door de wurggreep van Hitlers Wehrmacht dusdanig dat mensen hun toevlucht zochten in kannibalisme.

Holodomor monument, TorontoHolodomor monument, Toronto

Duizenden Finnen volgden het voorbeeld van de Ieren toen zij door extreme vorst en misoogsten (1866-1868) de hongerdood in de ogen keken: ze vertrokken naar Amerika. Anders dan in Oekraïne, Rusland en Ierland speelt in het hoge noorden van Europa geen schuldvraagstuk. Hun eigen hongersnood sterkt de Finnen vooral in het idee dat ze hun eigen boontjes konden doppen. Er stierven weliswaar veel mensen en sommigen vertrokken, maar de overgrote meerderheid overleefde. Hoe? Door het eten van ‘schorsbrood’ – brood gebakken uit de bast van bomen. Corporaal: ‘Het idee van zelfredzaamheid is daardoor onderdeel van de Finse identiteit geworden. Dat werkt door tot de dag van vandaag.’

Wist u dat? In Canada rijdt de Holodomor Awareness Bus van school naar school en is de Oekraïense hongersnood in sommige staten onderdeel van het curriculum

Holodomor Awareness Bus

Het onderzoeksproject Heritage of Hunger vergelijkt niet alleen het verloop van de verschillende Europese hongersnoden. Het kijkt vooral hoe de herinnering daaraan doorwerkt, helemaal tot in de huidige tijd. Heel tastbaar zijn wat dat betreft de musea die aandacht besteden aan de voedselcrises en monumenten die zijn opgericht om het lijden van de bevolking te gedenken. Daarnaast fungeert het onderwijs als middel om de herinnering levend te houden. Op sommige plaatsen is er zelfs een actieve lobby voor. Vaak speelt hierbij een politieke agenda een rol. De Oekraïense diaspora bijvoorbeeld pleit al decennialang voor erkenning van de Holodomor als doelbewuste genocide.

Ze heeft een tandje bijgezet sinds Rusland de opstandelingen in het oosten te hulp kwam. In Canada heeft dat inmiddels geleid tot succes: daar rijdt de Holodomor Awareness Bus van school naar school en is de Oekraïense hongersnood in sommige staten onderdeel van het curriculum, naast de Holocaust en de Armeense genocide.

De aandacht voor de hongersnood is zeker terecht, maar op die manier wordt ook politieke munt geslagen uit een hongersnood uit het verleden. Het doel van het onderzoeksproject, dat financiering krijgt vanuit de Nationale Wetenschapsagenda, heeft juist níet dat oogmerk. Integendeel, de projectdeelnemers onderzoeken hoe educatieve praktijken het wederzijds begrip en solidariteit kunnen versterken door van elkaars ervaringen te leren. Daarvoor is een overkoepelende database opgezet. Je kunt er bijvoorbeeld in het Engels vertaalde verslagen over de Finse hongersnood in vinden en onderwijsmaterialen erover. De Vlaamse aardappelhongersnood (1845) ontbreekt evenmin.

Bridget O'Donnell and children, Illustrated London News, 22 december 1849Bridget O'Donnell and children, Illustrated London News, 22 december 1849

Foto’s uit nationale archieven worden eveneens in de database samengebracht en onderzocht. Opvallend zijn de overeenkomsten in de beelden. Fotografen van de Nederlandse Hongerwinter (1944) richtten hun lens vooral op uitgemergelde vrouwen en kinderen, en dat deden hun collega’s die de Griekse Μεγάλος Λιμός (Grote Honger, 1941-42) en Duitse hongersnoden na WOI en WOII in beeld brachten ook.

Regionale musea en kennisinstellingen kunnen in de database hun licht opsteken over wat er ooit in hun land gebeurde en internationale onderzoekers kunnen er terecht voor vergelijkend onderzoek: welke overeenkomsten zijn er en wat zijn de verschillen? De projectpartners zijn tevens begonnen met de ontwikkeling van eigen lesmaterialen en online workshops.

In de database wordt systematisch per thema kennis en lesmateriaal over hongersnoden vastgelegd. ‘Wil je bijvoorbeeld iets weten over de zwarte markt die de kop opstak in een periode van honger, dan biedt onze database materiaal over de zwarthandel bij al die verschillende hongersnoden’, vertelt Corporaal.

Onderzoekers kunnen er terecht, maar ook onderwijskrachten. Ze kunnen uit de database informatie oplepelen over thema’s als beleid en hulpacties, maar ook over een thema als ‘kinderen in hongersnoden’. Corporaal: ‘Dat onderwerp is speciaal bedoeld voor scholen: het brengt het verhaal voor leerlingen heel dichtbij.’

Projectpartner Euro-Clio, de Europese organisatie voor geschiedenisdocenten, zet zich in het bijzonder in voor dit educatieve deel van het project. Ze onderzoekt met musea, uitgevers en onderzoeksorganisaties welke leerprogramma’s er in het verleden bestonden rond hongersnoden. Er wordt verder gewerkt aan een Massive Online Open Course (MOOC).

Soms bestaan er nog helemaal geen curricula over een hongersnood. In dat geval kan de samenwerking eraan bijdragen dat dergelijk erfgoed alsnog in de schoolboeken terechtkomt. De años del hambre, de Spaanse hongerepidemie ten tijde van het Franco-regime, duikt bijvoorbeeld juist nu voor het eerst op in het curriculum van scholen en universiteiten. ‘Wij kijken wat ons project kan bijdragen bij het in kaart van dit geheugen, dat voorheen onderdrukt werd’, vertelt Corporaal. ‘Het is makkelijker je weg te vinden als je hulp krijgt van partijen uit andere landen met soortgelijke verhalen. Dat is de grote meerwaarde van dit project.’

Meer informatie


Tekst: Edo Beerda

Heritage of Hunger wordt geleid door onderzoekers aan de Radboud Universiteit, NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies, en Wageningen University.

Bij het project zijn de volgende maatschappelijke partners betrokken:

EURO-CLIO, Museum Rotterdam, Museum Het Valkhof, Netherlands Institute in Saint Petersburg, Red Star Line Museum, Irish Heritage Trust (National Famine Museum), Nerve Centre Derry, Universidad de Granada, Centro Documental de la Memoria Histórica, Holodomor Research and Education Centre Kyiv, Kuopio Cultural History Museum, Finnish Labour Museum, Ireland Park Foundation, Holodomor Research and Education Centre Toronto, Ireland Park Foundation