Ethici krijgen nu ook een lab

Case

Ethici krijgen nu ook een lab

Filosofen en psychologen willen heftige gevoelens over nieuwe technologie beter begrijpen

Debatten over innovaties als windparken, zorgrobots of genetisch gemodificeerd voedsel worden vaak gekleurd door emoties. Lang zijn deze 'onderbuikgevoelens' weggewuifd als irrationeel en irrelevant. Een team van vier vrouwelijke onderzoekers in het NWO-programma Maatschappelijk verantwoord innoveren draait het om. Zij willen emoties juist als uitgangspunt nemen bij het ontwerpen van maatschappelijk verantwoorde innovaties. Nieuw is dat ze hierbij empirische data integreren met ethische analyse.

Psychologen Linda Steg en Goda Perlaviciute, filosoof Sabine Roeser en onderzoeker mens-techniek-interactie Nicole Huijts kregen dit voorjaar een NWO-financiering voor een ambitieus en vernieuwend onderzoeksprogramma. Het is voor verschillende topsectoren relevant, onder andere Energie, High Tech en Agri & Food. De vier vrouwen willen onderzoeken hoe bijvoorbeeld ingenieurs en beleidsmakers innovaties op een verantwoorde manier kunnen vormgeven. Dat kan volgens hen door diep door te dringen tot wat degenen die de innovatie moeten omarmen écht belangrijk vinden en een ontwerp daarop aan te passen. En wat is nu een duidelijker signaal dat iemand iets aan het hart gaat dan oplaaiende emoties? Emoties zullen in dit onderzoek dan ook een sleutelrol spelen. 'Emoties kun je niet simpelweg bagatelliseren als irrationeel,' zegt hoogleraar omgevingspsychologie Linda Steg. 

Emoties zijn een indicator van wat mensen van een innovatie vinden

'Ze kunnen een betrouwbare indicator zijn van wat mensen vinden van innovaties. Wij gaan ervan uit dat emoties geworteld zijn in waarden: de leidende principes in iemands leven. Welke waarden iemand belangrijk vindt verschilt van persoon tot persoon. De een kan veel waarde hechten aan natuur en milieu of rechtvaardigheid, terwijl een ander bijvoorbeeld welvaart of plezier belangrijk vindt. Mensen kunnen negatieve emoties ervaren als hun belangrijke waarden worden bedreigd.'

Revolutie

Emoties constructief gebruiken bij innovaties zou een revolutie zijn, signaleert hoogleraar filosofie Sabine Roeser, onder meer gespecialiseerd in de ethiek van het omgaan met risico's. Het valt haar op dat bij beladen dossiers zoals CO2-opslag bij Barendrecht of de gaswinning in Groningen emoties óf van tafel worden geveegd, óf bewust gemanipuleerd door zaken rooskleuriger voor te spiegelen dan ze zijn. 'Maar mensen die bezorgd zijn over de veiligheid van hun kinderen bereik je niet door ze met kansberekeningen om de oren te slaan,' aldus Roeser. 'Zo lopen dit soort discussies hopeloos vast.'

Kernenergie is een technologie die veel tegenstrijdige emoties oproept.. (Beeld: Nationale Beeldbank)Kernenergie is een technologie die veel tegenstrijdige emoties oproept.. (Beeld: Nationale Beeldbank)

Klopt de hypothese?

Het project Developing socially responsible innovations: the role of values and moral emotions begint in de zomer van 2015 en zal bijna vier jaar duren. Eerst gaan de onderzoekers hun hypothese dat emoties geworteld zijn in waarden toetsen. Ze zullen hiervoor in overleg met de bedrijven die aan het project meedoen een (al dan niet fictieve) casus voorleggen aan deelnemers, met zowel voor- als nadelen. Denk bijvoorbeeld aan slimme netwerken, die duurzame-energiebronnen en nieuwe technologie met elkaar verbinden. Sommige mensen zijn misschien blij dat een duurzame energiehuishouding dichterbij komt, anderen zullen bezorgd zijn dat de energieprijs omhoog gaat, of dat ze privacy moeten inleveren. De onderzoekers gaan de emoties in kaart brengen die zo’n innovatie bij mensen oproept, en onderzoeken hoe die emoties samenhangen met onderliggende waarden. 'Als onze hypothese juist is, zullen we zien dat wat mensen voelen afhangt van de gevolgen die een innovatie zal hebben voor de waarden die ze het meest belangrijk vinden. Zo kan iemand die vooral hecht aan privacy negatiever oordelen over slimme netwerken dan iemand die vooral het milieu en toekomstige generaties belangrijk vindt,' aldus Steg.

Emotionele verkleuring

De onderzoekers gaan nog een stap verder. Ze kijken niet alleen naar het verband tussen waarden en emoties, ze willen beleidsmakers en ontwerpers of ingenieurs ook handreikingen geven over wat ze met emoties aan moeten. Een bekend verschijnsel in de psychologie is bijvoorbeeld dat een sterk gevoel al onze waarnemingen kleurt. Zijn we tegen kernenergie, dan zijn we niet gevoelig voor het argument dat het een schone technologie kan zijn. Zijn we vóór kernenergie, dan denken we dat het met die veiligheidsrisco's wel mee zal vallen. 'Dat onze waarnemingen door emoties gekleurd zijn wil niet zeggen dat we onredelijk zijn,' aldus Sabine Roeser. 'Het betekent wel dat niet al onze oordelen even zwaar hoeven te wegen. Sommige oordelen komen direct voort uit een voor ons belangrijke waarde, andere zijn slechts een gevolg van deze emotionele "verkleuring" van onze waarneming. Sommige oordelen zijn goed verdedigbaar, andere zijn misschien gebaseerd op onjuiste informatie, zoals bangmakerij van een lobbygroep. Om emoties te kunnen gebruiken bij het ontwerpen van een innovatie kun je schifting en ordening ervan niet uit de weg gaan. En dat hoeft ook niet, want de ethiek biedt goede instrumenten om zo’n ordening te maken.'

Ook genetisch gemodificeerd voedsel is omstreden. (Beeld: Shutterstock)Ook genetisch gemodificeerd voedsel is omstreden. (Beeld: Shutterstock)

Filosofie ontmoet data

Wat het onderzoek nieuw en spannend maakt is dat het een volledige integratie is van een psychologische en filosofische aanpak. Dat staat niet op zichzelf, maar sluit naadloos aan bij de tijdgeest, stelt Sabine Roeser. 'Ethiek, het deelgebied van de filosofie dat gaat over de morele oordeelsvorming, is lang een zuiver theoretisch veld geweest. De laatste tijd is dat aan het veranderen. Steeds meer ethici en andere filosofen hebben de behoefte hun theorieën aan de praktijk te toetsen. We doen dat in ons onderzoek naar de ethiek van risico’s bijvoorbeeld al door diepte-interviews. Maar een kwantitatieve studie waarin op grote schaal gegevens worden verzameld om een filosofische hypothese te toetsen is in mijn vakgebied echt nieuw.'


Voor is het een droom om mijn filosofische theorieën empirisch te kunnen toetsen.

Are philosophy and psychology growing towards each other again to form a single science just like they did in the 19th century in the work of John Stuart Mill and William James. That would not be a bad development in Roeser's view. 'For me being able to test my philosophical theories empirically is the realisation of a dream. Conversely we can enrich the work of psychologists by defining concepts better. For example, in the social sciences, a value has for a long time been considered an individual and subjective phenomenon. Ethicists, however, have very deep discussions about this because they do not consider all values to be subjective and personal. Take, for example: "preserving the environment", or even "welfare". With this approach normative, theoretical and empirical analyses can be integrated.'

'Groeien de filosofie en de psychologie weer naar elkaar toe, zoals ze ook in de negentiende eeuw in het werk van John Stuart Mill en William James één wetenschap waren? Wat Roeser betreft zou dat geen slechte ontwikkeling zijn. ‘Voor mij is het de verwerkelijking van een droom om mijn filosofische theorieën empirisch te kunnen laten toetsen. Omgekeerd kunnen wij het werk van psychologen verrijken door het beter definiëren van concepten. Zo is in de sociale wetenschappen een waarde lang als een individueel en subjectief fenomeen beschouwd. Ethici hebben daar juist hele diepgravende discussies over, want zij beschouwen niet alle waarden als subjectief en persoonlijk. Denk aan: "behoud van het milieu", of juist "welvaart". Zo kunnen normatieve, theoretische en empirische analyses worden geïntegreerd.'