‘Een werkkamp gaat zelden dicht’

Case

‘Een werkkamp gaat zelden dicht’

Werkkampen zijn van alle tijden en komen wereldwijd voor. Toch zijn ze vooral succesvol in barre omstandigheden, ver van de bewoonde wereld, blijkt uit onderzoeksproject “Four Centuries of Labour Camps”. Anders wordt de bewaking erg duur.

Ralf Futselaar (foto via NIOD)

De stad Hamburg had in 1621 een geweldig idee: het richtte haar eerste “Zuchthaus” op. Dieven, zakkenrollers en landlopers zouden zich hier gedwongen nuttig maken. Ze raspten bijvoorbeeld hout of maakten touw uit hennepgaren in de touwslagerij. “Maar een succes werd het niet. Commerciële touwslagerijen in dezelfde streek werkten veel efficiënter”, vertelt onderzoeker Ralf Futselaar van het NIOD. ‘Het is namelijk niet zo makkelijk mensen te dwingen om iets goed te doen.’”
Het bleek allerminst eenvoudig om uit de kosten te komen. Mensen gevangen houden middenin een grote stad is kostbaar. Hulp van buitenaf is altijd nabij en na een ontsnapping vind je mensen lastig terug.

Weglopende gevangenen

Kortom, het tuchthuis werd een mislukking. Dat toegeven was moeilijk, dus probeerde de directie op clandestiene wijze van zijn gevangenen af te komen. De Noord-Duitse dwangarbeiders werden in de loop van de achttiende eeuw steeds vaker in schepen gepropt en in Groenland, Newfoundland of Virginia gedumpt. Futselaar: ‘Er was zelfs een scheepskapitein die geen zin had in die lange tocht en ze aan land zette in Rotterdam. Die mensen liepen gewoon terug naar Hamburg.”
Van weglopende gevangenen hadden ze in Indonesië, Siberië en de Italiaanse koloniën – de andere gebieden die het NIOD-onderzoeksproject onderzocht – minder last. In Calabrië, Libië en Eritrea was er nog prikkeldraad nodig, maar de Goelags van de Sovjet-Unie hadden meestal geen hek. ‘In Siberië zaten mensen middenin onbewoonbaar gebied. Ze konden nergens heen zonder te sterven’, vertelt mede-projectleider Nanci Adler, expert op het gebied van de Siberische Goelags. Hetzelfde geldt voor de Nederlandse werkkampen in Indonesië. Weglopen in de jungle was veel te gevaarlijk.

Wist u dat? Het straf- en werkkampensysteem van de Sovjet-Unie representeert dwangarbeid in zijn meest extreme vorm. Sommige van deze kampen naderden qua regime de concentratiekampen van de nazi’s.

Goelag

Het straf- en werkkampensysteem van de Sovjet-Unie representeert dwangarbeid in zijn meest extreme vorm. Sommige van deze kampen naderden qua regime de concentratiekampen van de nazi’s. Overleven was soms bijna onmogelijk. In de Goelags zaten in de periode van de grote Terreur – van 1934 tot 1953 – miljoenen mensen opgesloten.
Het ging niet alleen om gestraften. Minderheden als de Krim-Tataren en Tsjetsjenen werden massaal verbannen naar barre binnenlanden in het kader van de Stalinistische bevolkingspolitiek. Ze werden niet opgesloten, maar mochten zich niet binnen een straal van 101 kilometer van een stad vertonen.
Leverden de Goelags wel geld op? Het is twijfelachtig. ‘Veel werk dat in de Siberische werkkampen gebeurde was tamelijk nutteloos, het zou anders nooit zijn gedaan’, zegt Adler. ‘Anderzijds zouden sommige belangrijke projecten zonder dwangarbeid nooit zijn uitgevoerd.’ Sovjetgevangenen bouwden onder meer mee aan de Moskouse metro en groeven in barre omstandigheden met pikhouwelen en schoppen duizenden kilometers lange kanalen. Vaak met ontzagwekkend verlies aan mensenlevens.

Rehabilitatie

Het onderzoeksproject “Four Centuries of Labour Camps” startte met het idee dat dwangarbeid economisch interessant zou zijn. Maar het is allerminst zeker dat de aanleg van het Belomarkanaal in Noord-Rusland meer had gekost als een aannemer het werk met zwaar materieel had uitgevoerd. Gevangenen moet je bewaken, aan het werk houden en voeden. Hun motivatie is eten krijgen, niet het afleveren van goed werk.

Uit nader onderzoek blijkt dat het stichtingsbesluit voor het eerste Hamburgse tuchthuis al in 1615 is gevallen
- Ralf Futselaar

Initiatiefnemer Pieter Spierenburg veronderstelde bij lancering van het onderzoek ook dat er bij de opzet van werkkampen een verband is met oorlog, etniciteit en rehabilitatie. Wat dat laatste betreft: in sommige gevallen spelen werkkampen inderdaad een opvoedkundige rol. Er zijn gevallen bekend van Russen die de Goelag uitkwamen met een vertrouwen in de Communistische Partij. Adler schreef er zelfs een boek over. Maar minstens even vaak werd niet eens een poging gedaan tot rehabilitatie. Mensen moesten werken tot ze erbij neervielen.

Oorlogstijd

Klopt het dan wel dat veel werkkampen in oorlogstijd ontstonden, zoals ons eigen kamp Vught? Het eerste Hamburgse tuchthuis opende inderdaad de deuren tijdens de Dertigjarige Oorlog. ‘Maar uit nader onderzoek blijkt dat het stichtingsbesluit al in 1615 is gevallen. Ruim voor de oorlog dus’, vertelt Futselaar. En de Goelags? Sommige werkkampen werden tijdens de burgeroorlog (1918-22) of de Tweede Wereldoorlog ingericht. Maar ervoor en erna was er ook al een uitgebreid netwerk van strafinrichtingen. Sterker, al in de tsarentijd kende Rusland een systeem voor massale opsluiting of verbanning van gevangen. Het eerste Siberische kamp ging al in 1879 open. Wel kwam er tijdens Wereldoorlog II meer de nadruk te liggen op dwangarbeid, blijkt uit een studie van promovendus Zhanna Popova. Stalin gebruikte massadeportaties en dwangarbeid later om de macht van de boerenstand te breken.
De werkkampen in Zuidoost-Azië en Noord-Afrika lijken vooral verband te houden met kolonialisme, niet met oorlog. West-Europese kolonisators maakten plantages rendabel door er dwangarbeiders aan het werk te zetten.
Dwangarbeid in de laars van Italië had een vergelijkbaar achterliggend motief: feitelijk koloniseerden de machthebbers in Rome het zuidelijk landsdeel. Onder het motto 'het land beschaven door de man en de man door het land' sloten ze plegers van “banditisme” op en lieten hen het land ontginnen. Daarmee sloegen ze twee vliegen in één klap: ze kregen “dom” werk gedaan, terwijl tegelijkertijd lastige elementen werden verwijderd uit de samenleving.

Etniciteit

De derde onderzoekspremisse, etniciteit, blijkt ook een veel kleinere rol te spelen dan vooraf verondersteld. Ja, de Sovjet-Unie pakte complete bevolkingsgroepen op uit hun vertrouwde omgeving, zoals de Krim-Tataren, en zette ze aan het werk in Siberië. Maar etnische Russen verdwenen evengoed achter slot en grendel. Voor iedere potentiële verstoorder van de communistische orde die niet meteen de kogel kreeg, had de Sovjet-Unie een plekje in een werkkamp. Ongeacht huidskleur, seksuele voorkeur of geslacht.
Opmerkelijk genoeg speelde geslacht wel een rol in de Noord-Duitse tuchthuizen. Vrouwen verrichtten daar vaak dwangarbeid. Niet uit misogynie, maar omdat mannen gewoonlijk na een lijfstraf – stokslagen - veel eerder werden vrijgelaten.

Synthese

Van de onderzoeksuitgangspunten blijft na vier jaar onderzoek dus weinig overeind. Een geïntegreerde, wereldwijde geschiedenis van werkkampen ontbreekt. Betekent dit dat het onderzoek is mislukt?  Nee, zegt Futselaar. ‘Je stelt vooraf een vraag, soms is het antwoord “nee”. Zo werkt dat in de wetenschap.’
Die uitkomst houdt mede verband met het feit dat de man die de synthese zag, hoogleraar criminologie Pieter Spierenburg, tijdens het onderzoek ziek werd en overleed. Het laat onverlet dat het project een schat aan kennis opleverde, een proefschrift en een nieuwe samenwerking van het NIOD met de universiteit van Leicester.
Zelfs het formuleren van een precieze definitie van wat nou eigenlijk een “werkkamp” is, bleek lastig. Valt het Hamburgse tuchthuis eronder? Nee, concluderen de onderzoekers nu. Toch heeft het “Zuchthaus” wel degelijk iets gemeen met de “serieuze” Sovjet- en Indonesische kampen: het is ondanks wisselingen van regime vandaag de dag nog steeds een penitentiaire inrichting. Futselaar: ‘Dat zou je een overkoepelende conclusie kunnen noemen: een werkkamp gaat zelden dicht.’

Zie ook:


Tekst: Edo Beerda
Bannerbeeld: Russian National Library / Российская государственная библиотека’, Wikimedia Commons