De verbindende kracht van de ‘vrolijke cultuur’

Case

De verbindende kracht van de ‘vrolijke cultuur’

Vidi-laureaat Katell Lavéant

In de late middeleeuwen riepen parodieën en spotteksten mensen van alle rangen en standen op om te gaan feesten. Katell Lavéant van de Universiteit Utrecht wil met haar Vidi-beurs laten zien hoe deze ‘vrolijke cultuur’ zorgde voor meer sociale stabiliteit en cohesie.

In de middeleeuwen kon een koning zijn soldaten met een mandement bevelen zich te verzamelen om ten strijde te trekken. Leuker is de herschreven literaire versie uit de 16e eeuw: daarin is het de koning van de drank die zijn soldaten beveelt om naar te kroeg te gaan en feest te vieren. Deze parodie maakt deel uit van wat Vidi-laureaat Katell Lavéant ‘vrolijke cultuur’ noemt.

Lavéant kwam ruim tien jaar geleden vanuit Frankrijk naar Nederland voor een promotieonderzoek op het terrein van Franse taal en cultuur. Daarna specialiseerde ze zich in de vrolijke cultuur van de zuidelijke Lage Landen tussen de 13e en 17e eeuw. ‘Wat me daarin trekt, is de grote diversiteit in de vorm van de teksten: van spotmandementen en notariële akten tot liedjes, gedichten en toneelstukken.’

Spot en parodie gaven mensen het gevoel ergens bij te horen
- Katell Lavéant

Tot voor kort zagen wetenschappers de parodiërende teksten vooral als uitlaatklep. De basis van Lavéants onderzoek is dat dat een te beperkte visie is: ‘Je stelt dan het bestaan van spanningen en sociale conflicten centraal. Ik wil laten zien dat parodieën een veel bredere rol speelden. Mijn belangrijkste hypothese is dat de vrolijke cultuur allerlei sociale groeperingen aan elkaar verbond en daardoor zorgde voor groepsidentiteit. Spot en parodie gaven mensen het gevoel ergens bij te horen. Dat leidde weer tot meer sociale stabiliteit en cohesie.’ Om dat aan te tonen duikt Lavéant de komende jaren samen met een postdoc en een promovendus in een groot aantal historische manuscripten, objecten, gebruiken en literaire teksten.

Moderne parodie. Beeld: burningbooks.org (Klik op het plaatje voor een grotere versie)Moderne parodie. Beeld: burningbooks.org

Leren die teksten ons ook nog iets over onze huidige tijd? Lavéant: ‘Op internet vond ik laatst een parodie met een vergelijkbare tekststructuur als die in middeleeuwse spotmandementen. Het was een Engelstalig affiche dat de spot dreef met mensen die verslaafd zijn aan hun mobiele telefoon. Het gaf de opdracht om te allen tijden op je telefoon te kijken en om vooral geen gesprek aan te knopen met een echt mens. In de tekst werd, net als in de oude mandementen, een bevel gegeven, met gebruik van dezelfde soort woorden uit de juridische en religieuze sfeer.’

Dit verscheen eerder in NWO-magazine Hypothese (juli 2015)

Tekst: Bennie Mols
Beeld: Kick Smeets

Download het artikel