Complex bronstijdonderzoek in kinderboek

Case

Complex bronstijdonderzoek in kinderboek

‘Wetenschappelijke analyses zijn zo saai’

Het is een van de grote mysteries van de bronstijd: het fenomeen dat mensen kostbare zwaarden, bijlen en sieraden lieten verdwijnen in moerassen en rivieren. De verklaring van archeoloog David Fontijn voor deze ‘economie van vernietiging’ is onderwerp van een wetenschappelijke publicatie én van het kinderboek ‘Brons’ van Linda Dielemans.

Wist u dat? Het Zwaard van Ommerschans heeft men in een moeras laten zakken op een platform met werktuigjes die mogelijk iets met de productie ervan te maken hebben.

David FontijnDavid Fontijn

In Nederland is het Zwaard van Ommerschans het meeste roemruchte voorbeeld van een ‘depositie’ – achterlating van een waardevol object in een landschap. Dit 68 centimeter lange en naar schatting 3500 jaar oude ceremoniële zwaard blijkt er één uit een reeks van zes identieke Europese zwaarden die mogelijk in Bretagne zijn gefabriceerd. Bijzonderheid is dat ze allemaal in het water werden gevonden. Toeval? Beslist niet, zegt de Leidse archeoloog David Fontijn. “Dit soort extreem zeldzame en ongelooflijk knap gemaakte voorwerpen werden volgens een vast ritueel achtergelaten in het landschap. Het Zwaard van Ommerschans heeft men in een moeras laten zakken op een platform met werktuigjes die mogelijk iets met de productie ervan te maken hebben. Het moet spectaculair zijn geweest, zo’n glimmend zwaard dat in een duistere poel wegzakte. Puur drama!”

Fontijn werkt sinds 2015 met een Vici-beurs aan een onderzoek naar wat hij omschrijft als de ‘Economy of Destruction’. Dat klinkt als volstrekt irrationeel gedrag. Toch gebeurde het rituele wegwerpen tussen 2300 tot 1500 v. Chr. in heel Europa, van Zweden tot aan de Kaukasus. Het ging daarbij niet zomaar om hier en daar een voorwerp, maar om systematische vernietiging volgens een “rigide systeem”. De vondst van tien bronzen bijlen in een Brabantse beek is slechts een peulenschil vergeleken met de 4000 die in Bretagne bij elkaar werden gevonden. De bijlen werden niet zomaar weggesmeten, maar in cirkels geplaatst met de snede aan de buitenzijde. Dat duidt op een weloverwogen beslissing, generaties lang werden dezelfde plekken gebruikt voor deposities.

Het weggooien van wapens

Liefdadigheid

Om grafrituelen ging het niet, want in graven werden andere voorwerpen gevonden. Nee, constateert Fontijn, dit heeft te maken met een breder economisch verschijnsel. “Daarbij geven mensen waarde op teneinde een hoger doel te bereiken. Tegenwoordig zie je dat terug in het wegschenken aan liefdadigheid of het kopen van duur biologisch eten. De deposities in de bronstijd hebben te maken met wat we tegenwoordig als ‘morele economie’ omschrijven – dat maakt het een voorspelbare irrationaliteit.”

Hadden de weggegooide wapens niet gewoon hun waarde verloren? Zeker niet, want in de bronstijd werden kostbare metalen juist omgesmolten om weer nieuwe gebruiksvoorwerpen te vervaardigen. Het was feitelijk de eerste ‘circulaire economie’. Dat bewijst dat deposities juist stonden voor afstand doen van waarde. Ongetwijfeld was er een achterliggend religieus motief, stelt Fontijn. “Maar tempels waren er nog niet en we kunnen niet in de hoofden van de mensen van toen kijken. Men creëerde hoe dan ook schaarste door waardevolle objecten af te staan.”

De cover van het boek Brons van Linda Dielemans

Kinderboek

Volledig ontrafelen van het complexe mysterie van de bronsdeposities zal wel nooit lukken. Des te opmerkelijker is het dat Fontijn een deel van zijn Vici-beurs ter beschikking stelde om Linda Dielemans in staat te stellen er een kinderboek over te schrijven. Volgens Fontijn ligt dat juist voor de hand. “Wetenschappelijke analyses zijn zo saai. In ‘Brons’ zie ik ineens de mensen voor me die deze bizarre rituelen hebben uitgevoerd. Waren dit soort boeken er maar geweest toen ik klein was.”

Het zwaard van OmmerschansHet zwaard van Ommerschans

Feit is dat de Bronstijd (2000-800 v. Chr.) een onderbelichte periode is in de Nederlandse geschiedschrijving. De Canon van Nederland slaat zelfs het hele tijdvak over, terwijl deze toch twaalf eeuwen beslaat. “Aangezien het gaat over spannende dingen zoals zwaarden en bijlen en duistere moerassen is het uitermate geschikt voor een kinderboek”, zegt Dielemans.

De schrijfster, die zelf ook een achtergrond heeft als archeoloog, trekt de kinderen het verhaal in door een beeld te schetsen van de prehistorie. Ze brengt het ook tot leven door objecten zelf aan het woord te laten. Een bronzen bijl bijvoorbeeld. Tijdens de steentijd, die aan de bronstijd vooraf gaat, sloegen mensen stukken van het harde vuursteen af om het te scherpen, maar deze methode had zijn beperkingen. Dat werd anders toen het brons werd ontdekt. Dat kon je smelten en in een mal vormen tot pijlpunten, bijlen, zwaarden en sieraden met een opzienbarende perfectie.

Rond het brons ontstond een vroege economie. Iedereen wilde koper en tin hebben om brons te maken, maar het was maar op een beperkt aantal plaatsen te vinden – in Noord-Europa bijna niets. Opkomende handelsnetwerken zorgden voor verspreiding van de kostbare materialen. Wie controle had over de vroege metaalhandel, had een machtige positie – Dielemans omschrijft hen als “de oliesjeiks van de bronstijd”.

Vergelijk het met je trouwring. Die heeft zoveel betekenis, dat je hem eerder als een soort afscheidsritueel in zee gooit dan in de vuilnisbak als je huwelijk strandt.
- Linda Dielemans

Zwaard in het moeras gooien

Hoe leg je aan kinderen waarom mensen in de bronstijd vrijwillig afstand van deden van deze kostbare voorwerpen? Dielemans doet het door eerst uit te leggen wat waarde is. Ze trekt de vergelijking met vrijwillig weggooien van je smartphone of je knuffel. Waarom zou je dat doen? “De waarde gaat veel verder dan alleen de materiële waarde. Als je iets heel graag wilt en je gelooft bijvoorbeeld dat er goden in het water wonen, geef je niet een stukje brood, maar juist iets dat heel veel waarde voor jou heeft.”

Ze gaat ook in op het systematische karakter van de deposities. Zwaarden worden vooral in rivieren gevonden, bijlen en sieraden in moerassen. Het heeft te maken met de betekenis van elk voorwerp. Een zwaard is puur slag- en steekwapen. Vinden we die misschien in rivieren omdat op die manier het bloed er wordt afgespoeld? Feit is dat een fraai bewerkt bronzen wapen of gebruiksvoorwerp ook iets zegt over de sociale positie van de eigenaar. “Als hij afstand doet van dat voorwerp, geeft hij ook een stukje van zijn eigen identiteit op”, zegt Dielemans. “Vergelijk het met je trouwring. Die heeft zoveel betekenis, dat je hem eerder als een soort afscheidsritueel in zee gooit dan in de vuilnisbak als je huwelijk strandt.”

Meer informatie

'Brons. Over glimmende schatten in mistige moerassen’ (192 pagina's) is uitgegeven door Fontaine Uitgevers. Sanne te Loo verzorgde de illustraties.

De wetenschappelijke publicatie ‘Economies of Destruction’ van David Fontijn verschijnt op 1 augustus in paperback bij Routledge.

Tekst: Edo Beerda.

Illustraties in de banner en tekst Sanne te Loo/Fontaine Uitgevers.