Circulaire kleding uit kombucha

Case

Circulaire kleding uit kombucha

Spannend onderzoek mogelijk door Ideeëngenerator

Kun je circulaire kleding maken uit gefermenteerde thee? Het is een onderzoeksidee waarvoor je niet snel een reguliere beurs krijgt, maar wel via de NWA Ideeëngenerator. Die maakte ook de start mogelijk van promotieonderzoek naar stabilisatie van het energienet en een onderzoek naar de foto’s van een Nederlandse ontdekkingsreiziger.

Normaal houdt biofysicus Raoul Frese (VU) zich bezig met fotosynthese in planten, maar met zijn nieuwste onderzoek belandde hij in een ‘Queer Fashion Show’. Met heupwiegende modellen op de catwalk in kleding vervaardigd van cellulose afkomstig uit komboecha – gefermenteerde thee. Hoe hij tot die opmerkelijke zijsprong kwam? Via Hybrid Forms, het ‘kunstwetenschappelijk’ laboratorium van de Faculteit der Bètawetenschappen. ‘Wetenschappelijke ontwikkelingen in de biotechnologie vragen soms om interactie met andere disciplines’, vertelt Frese. ‘Hybrid Forms betrekt er kunstenaars bij: zij kunnen met hun brede blik nieuwe mogelijkheden ontsluiten.’

Mensen gekleed in circulaire kledingFotograaf: Maarten Nauw

Klinkt heel artistiek, maar de achtergrond is serieuze wetenschap. Biofysici onderzoeken, onder meer met ruimtevaartorganisatie ESA, al jaren multi-inzetbare materialen. Komboecha is daarvan een voorbeeld. Je kunt het drinken, maar je kunt er ook bacteriële cellulose uit winnen. Dat kan zelfs een astronaut van pas komen. De cellulose bevat gisten die geschikt zijn voor voedselbereiding, maar je kunt het ook gebruiken als regenererend voedingsmedium voor supersnel telen van planten en algen.

Wist u dat? Zeker is dat een vuile biocellulose-onderbroek zo de biobak in kan, want hij vergaat fluks weer tot grondstof. Handig én duurzaam dus.

Bij langer drogen verandert de cellulose in een soort leer. ‘Dat bracht medeaanvrager en student Iza Awad op het idee om er kleding van te maken’, vertelt Frese. ‘Zo’n hybride onderwerp, buiten de traditionele wetenschappelijke kaders, is bij uitstek geschikt voor de Ideeëngenerator.’ De Nationale Wetenschapsagenda (NWA) verstrekt in het kader daarvan beurzen om de haalbaarheid van out-of-the-box ideeën te onderzoeken.

Het gaf de Amsterdamse biofysici de mogelijkheid om met designstudio Samira Boon te gaan ontwerpen. Het leverde een binnenwandsysteem van biocellulose op met luchtzuiverende werking – nog zo’n kwaliteit van komboecha – maar ook luchtige zomermode. Of je daarmee de blits kan maken in het uitgaansleven? Dat is een kwestie van smaak.

Pompen als het waait

Duurzaamheid speelt ook een hoofdrol bij het onderzoek van Ties van der Heijden van de TU Delft. Energie opwekken gebeurt steeds vaker met zonnepanelen en windmolens, maar dat heeft een destabiliserend effect op het elektriciteitsnetwerk. In een windstille nacht wordt geen stroom opgewekt, bij storm en overdadige zon knettert het juist en is er onvoldoende opslagcapaciteit. Moeten huishoudens en bedrijven dan alleen elektriciteit gaan gebruiken als er genoeg voorradig is? Helaas, zo flexibel zijn we niet. Maar de pompen van het Nederlandse watersysteem zijn dat wel, bedacht Van der Heijden. Ons land moet voortdurend water uit kanalen en boezems wegpompen richting rivieren en de zee om te voorkomen dat we natte voeten krijgen. Maar op een uurtje komt het meestal niet aan. Je kunt best wachten tot er veel stroom wordt opgewekt en de stroomprijs laag of zelfs negatief is. ‘Pompen als het waait’, zo vat Van der Heijden zijn idee samen. ‘Op die manier zorg je voor een balans tussen vraag en aanbod van elektriciteit.’

De TU Delft student becijferde dat het gecombineerde Nederlandse pompvermogen liefst 221MW bedraagt. Als je die pompen laat draaien op het moment dat de stroomprijs op zijn laagst is, kan dat per jaar een kostenbesparing tot wel 43 procent opleveren. Grote investeringen vergt het niet, er is alleen een nieuw besturingssysteem nodig zodat de pompen slim kunnen reageren.

De oplossing van ‘pompen als het waait’ brengt ons feitelijk terug naar het systeem dat ons land eeuwen geleden al droog hield, maar op een indirecte manier – via duurzame stroom. Dat is veel slimmer, omdat de pompen bij een dreigende watersnood ook aan kunnen als er geen wind is. Het onderzoek is maatschappelijk relevant, omdat we middenin een energietransitie zitten.

Luchtfoto van de sluizen van IJmuiden met links van het midden het gemaal en de spuisluis.Luchtfoto van de sluizen van IJmuiden met links van het midden het gemaal en de spuisluis.

In zijn bekroonde masterscriptie toonde Van der Heijden al aan dat zijn idee prima zou werken in het gemaal van IJmuiden. Is dat ook het geval als je het hele Nederlandse pompsysteem ermee laat werken? Een prachtige vraag voor een promotieonderzoek, maar hoe moet je het bekostigen? De Ideeëngenerator bood uitkomst. ‘Budget daaruit is redelijk vrij besteedbaar. De NWA heeft op die manier het eerste jaar van mijn PhD-onderzoek betaald’, zegt Van der Heijden. ‘We hebben zo een jaar tijd gekocht om de rest van de financiering rond te krijgen.’

Het NWA-stempel hielp hem Rijkswaterstaat, TKI Watertechnologie en een aantal waterschappen over de streep te trekken voor het vervolg.

Dr. Julien with female adult Efé pygmynegative PJU-2941 in the collection of Nederlands Fotomuseum. In "Tusschen Nijl en Congo, Onwetenschappelijke ervaringen tijdens een pygmeeën onderzoek in NO Congo" K.N.A.G, Vol. LI, 1934

Bloedjager

Eveneens maatschappelijk relevant, zij het op een heel andere manier, is het onderzoek van fotograaf/onderzoeker Andrea Stultiens naar de foto’s van ontdekkingsreiziger Paul Julien (1901-2001). In de tijd van ‘Black Lives Matter’ werpen de Afrikaanse expedities van deze zelfbenoemde ‘bloedjager’’ een interessant licht op de westerse omgang met de inwoners van de voormalige koloniën. Julien nam bloed af bij mensen in onder meer Oeganda, Sierra Leone en Tanzania ten behoeve van verwantschapsonderzoek. Hij hoopte zelfs de ontstaansgeschiedenis van de mensheid te ontrafelen. Zijn methode is omstreden omdat het soms gedwongen gebeurde en uiteindelijk weinig opleverde. Bovendien doen sommige conclusies de wenkbrauwen fronsen. ‘Pygmeeën hebben een hogere moraal dan negers’, concludeerde hij bijvoorbeeld uit zijn reizen in ‘donker Afrika’.

Foto’s en films die hij maakte zijn vaak van hoge kwaliteit en leverden hem een enorm publieksbereik op. ‘Het heeft bijgedragen aan ons verwrongen, simplistische beeld van Afrika’, denkt Stultiens. ‘Daar wil ik met mijn onderzoek meer grip op krijgen.’

Al sinds 2012 bestudeert ze de foto’s uit de collectie van het Nederlands Fotomuseum. Die zijn fraai, maar roepen ook vragen op. Zou het niet interessant zijn de afgebeelde mensen of hun nazaten te confronteren met de foto’s, vroeg Stultiens zich af. ‘Het zijn toch de ouders of grootouders van iemand waarnaar je kijkt.’

Ik hoop dat het mensen helpt meer open te staan voor inzichten die niet passen in hun wereldbeeld
- Andrea Stultiens

Maar hoe bekostig je dat? Stultiens heeft ondanks een promotieonderzoek bij PhDArts onvoldoende academisch gepubliceerd om voor beurzen in aanmerking te komen. ‘Daarom was de beurs uit de Ideeëngenerator voor mij een uitkomst.’

Door foto’s te delen tijdens reizen naar Afrika en via Facebook groepen kwam ze allerlei nieuwe dingen te weten. De herkomst van een uiterst zeldzaam masker dat Julien in Sierra Leone fotografeerde bijvoorbeeld, en van een zilveren kroon die een man op een andere foto draagt.

Paramount Chief Desmond Kargobai III, die ze in Sierra Leone ontmoette was blij verrast toen hij op een foto van Julien uit 1934 zijn vader zag zitten. Een film over dansende maskers die Julien tijdens hetzelfde bezoek maakte, noopte de chief tot een heropvoering in 2020.

Wat moet de speurtocht naar de ‘enigszins problematische’ ontdekkingsreiziger Julien uiteindelijk opleveren? ‘Ik hoop dat het mensen helpt meer open te staan voor inzichten die niet passen in hun wereldbeeld. Dat streven heeft nieuwe urgentie gekregen met de opkomst van de Black Lives Matter beweging.’

 

Tekst: Edo Beerda

Links