Beschilderde kamers van alle kanten bekeken

Case

Beschilderde kamers van alle kanten bekeken

Interieurschilderingen uit de zeventiende en achttiende eeuw laten goed de ambities en denkbeelden zien van de huizenbezitters.

Gerard de Lairesse plafondschildering

Deze plafondschilderingen en beschilderde behangsels vormen niet alleen een belangrijke kunsthistorische bron, maar zijn ook van grote betekenis voor onze sociale geschiedenis. 

Wie niet omhoog kijkt, mist een hoop. Riviergoden, de Amsterdamse stedenmaagd en putti (engeltjes) versieren het plafond van het Vredespaleis in Den Haag. De schilder is niemand minder dan Gerard de Lairesse. Hij vervaardigde de drie doeken voor de woning van de burgemeester Andries de Graeff aan de Herengracht in Amsterdam. Maar inmiddels is het plafond al bijna een eeuw uit het Amsterdamse grachtenpand verdwenen.

De geschiedenis van dit drieluik is exemplarisch voor tal van interieurschilderingen. Veel doeken en panelen zijn sinds de 17e en 18e eeuw versneden, verkocht, overgeverfd of onkundig gerestaureerd. In heel wat gevallen is niet meer bekend waar ze vandaan komen en is de naam van de maker of opdrachtgever onbekend. Daarmee gaat veel cultuur-historische kennis verloren. Kunsthistorica Margriet van Eikema Hommes onderzoekt momenteel, met behulp van een NWO-Vidi beurs, tal van markante voorbeelden van interieurschilderingen in Nederland. ‘Voor onderzoek aan de beschilderde kamers is het nu of nooit.’

Eén facet

Onderzoek naar interieurs en hun schilderingen vond tot voor kort nog weinig plaats. En in de zeldzame gevallen dat dit onderwerp van studie was, dan was die studie óf kunsthistorisch van aard, óf werd deze uitgevoerd in het kader van een restauratie. Het kon ook voorkomen dat alleen onderzoek werd gedaan naar de kleurafwerking van de architectuur of naar de architectuur zelf. Maar al deze onderzoeken werden gedicteerd door hun eigen vragen en methoden. Door steeds slechts één facet te bestuderen, ontbrak inzicht in de samenhang van materiaaltechnische, visuele en cultuurhistorische aspecten.

Zonder kennis over hun oorspronkelijke locatie en opdrachtgever gaat de cultureel-historische betekenis van interieur-schilderingen verloren.

Geïntegreerde aanpak

In haar onderzoek combineert Van Eikema Hommes verschillende wetenschappelijke disciplines. Ze voert, samen met diverse specialisten, materiaaltechnisch, kunsthistorisch, bouwhistorisch, kleurhistorisch en historisch onderzoek uit. Zo kan ze de raadsels oplossen rondom de geschiedenis en de betekenis van schilderingen. Die geïntegreerde aanpak is wat het Vidi-project From isolation to coherence zo bijzonder maakt. Hiervoor selecteerden Van Eikema Hommes en haar team een aantal 17e- en 18e-eeuwse schilderingen. Van de 17e-eeuwse werken is er vrijwel niet één nog te vinden op de oorspronkelijke locatie. ‘Verweesde objecten’, noemt Van Eikema Hommes ze. Diverse 18e-eeuwse schilderingen zijn wel op hun oorspronkelijke plek behouden en de oude bevestiging - lijsten en omslagranden - zijn soms nog intact. Dat biedt de kans de doeken te bestuderen in hun oorspronkelijke samenhang; met elkaar en met de ruimte waarvoor ze werden gemaakt.

Hofkeshuis overzicht west en zuidwand

Hofkeshuis

Een unieke casus is het Hofkeshuis in Almelo. Waar nu een schoenwinkel is gevestigd, liet de doopsgezinde textielproducent Egbert Hofkes in de 18e eeuw de ontvangstruimte voorzien van wandvullende schilderingen. In bruintinten trekt een Romeinse triomftocht door de kamer. Als een van de weinige ‘geschilderde kamers’ in Nederland zijn de doeken nooit losgemaakt en alleen heel minimaal behandeld. Hierdoor vormen ze een prachtige bron van informatie over hun vervaardiging en geschiedenis.

Verschillende specialisten bieden samen een unieke blik op de bedoelingen van de opdrachtgever én de visuele realisatie door de kunstenaar. Zo blijkt de afbeelding een weerspiegeling van de Patriottische denkbeelden uit die periode. ‘Geen wonder’, vindt kunsthistoricus Piet Bakker die samen met Van Eikema Hommes de betekenis van de schilderingen onderzocht.

‘Hofkes was als geletterd en succesvol koopman een typische exponent van de Verlichting. Bovendien wilden de welgestelde doopsgezinden in Almelo meer invloed op het stadsbestuur, minstens zoveel als de oude adel. Hofkes liet zelfs een wapentrofee in stuc op de schouw aanbrengen. In de regel tref je die alleen aan in stadhuizen. Daarmee nam hij als het ware plaats op de stoel van de burgemeester.’

Van Eikema Hommes, onderzocht eveneens de manier waarop de doeken gemaakt en bevestigd waren. Zo bleek het doek dat gebruikt was, veel fijner dan normaal. Dat kan verklaard worden vanuit het beroep van opdrachtgever Hofkes: hij was lakenfabrikant. 

Hofkeshuis noordwand

 

Wist u dat? …de drie Amsterdamse doeken van De Lairesse in het Haagse Vredespaleis in omgekeerde volgorde zijn opgehangen?

Klimaatbeheersing

Chemicus Katrien Keune onderzocht de invloed van het binnenklimaat op de chemische en fysische conditie van de verflaag. ‘Licht, temperatuur en vocht hebben grote invloed op de conditie van kunstwerken, dus ook van behangselschilderingen. Maar wat er precies gebeurt en hoe snel, dat weten we niet.’ Waar niet alleen wetenschappers maar ook beleidsmakers en restauratoren behoefte aan hebben, is een manier om deze veranderingen te kwantificeren. De casus van het Hofkeshuis helpt om uitspraken te doen over de gevolgen van temperatuurschommelingen, lichtinval en vocht voor de conditie van schilderingen. Deze casus is van groot belang voor het vraagstuk rond klimaatbeheersing, voor musea een kostbare aangelegenheid. Er gaan stemmen op om de eisen die aan de klimaatbeheersing in musea worden gesteld te verruimen of zelfs helemaal los te laten, zonder dat bekend is wat de gevolgen zijn. Het onderzoek in Almelo laat zien dat zelfs heel kleine schommelingen al veel effect hebben.

Erkenning

Het is een belangrijk doel van het project om het belang van een geïntegreerde aanpak onder de aandacht te brengen van beleidsmakers, restauratoren en wetenschappers. Van Eikema Hommes hoopt dat de geschilderde kamers de erkenning krijgen die ze verdienen als blijkt hoeveel interessante en verrassende informatie erin schuilgaat.