Afval als thermometer voor maatschappij

Case

Afval als thermometer voor maatschappij

‘Verpakkingen grote rol in consumptiecultuur Japan’

Wat kunnen afval en de manier waarop we ermee omgaan ons vertellen over veranderingen in de maatschappij? Dat was de centrale vraag in het Vici-onderzoek van de Leidse Japanologe Katarzyna Cwiertka. ‘Door niet alleen te kijken naar wat we kopen maar ook naar wat we weggooien, verkrijg je andere inzichten in de geschiedenis van de consumptiemaatschappij.’

‘Binnen het historisch en sociologisch onderzoek naar afval heeft men de neiging om zich op West Europa of de Verenigde Staten te richten. Maar in Oost Azië is het welvaartsniveau vergelijkbaar met die twee regio’s. Daarom is het van belang om te kijken of daar ook vergelijkbare ontwikkelingen plaatsvinden. Ik doe graag onderzoek dat relevant is en dat een lacune vult. Vandaar de keuze om de blik eens te richten op afval in China, Japan, Taiwan en Zuid Korea,’ motiveert de van oorsprong Poolse Katarzyna Cwiertka het onderwerp van haar onlangs afgelopen Vici-onderzoek.

Ik doe graag onderzoek dat relevant is en dat een lacune vult. Vandaar de keuze om de blik eens te richten op afval in China, Japan, Taiwan en Zuid Korea
- Katarzyna Cwiertka

Het project was opgedeeld in vijf onderdelen die min of meer los van elkaar stonden, vertelt ze. ‘Dat was een bewuste keuze. We wilden in elk van de bestudeerde landen een invalshoek zoeken die bij die regio past.’ Zo bestudeerde promovenda Rebecca Tompkins de positie van de vrouw in Japan aan de hand van recyclepraktijken. ‘Iedereen die zich in een Japanse plaats vestigt, krijg van de gemeente een dikke recyclegids waarin precies staat wat met het huisafval moet gebeuren. En dat gaat ver, sommige gemeenten onderscheiden twintig of meer categorieën afval. Aangezien in Japan de vrouw nog steeds geen volledige baan heeft, is dat afval scheiden traditioneel een taak voor vrouwen.’

Religieus recyclen

In Taiwan is recycling deels een religieuze activiteit, concludeerde promovenda Olivia Dung. ‘De boeddhistische internationale hulporganisatie Tzu-Chi ziet recycling als een boeddhistisch concept. De rol van Tsu-Chi recycling centers is cruciaal voor het land, met name als het gaat om recyclen van plastic,’ zegt Cwiertka. ‘Deze casus is interessant omdat hij materialiteit en spiritualiteit op een logische manier met elkaar verbindt, maar heel anders is dan de morele plicht die veel mensen in Nederland voelen om het milieu te beschermen.’

Wist u dat? Tussen de jaren vijftig en tachtig woonden er hele families op vuilnisbelten rondom Seoul (Zuid Korea)

De derde promovenda, Hyojin Pak, heeft zich gericht op de vuilnisbelten rondom Seoul (Zuid Korea) tussen de jaren vijftig en tachtig van de vorige eeuw. ‘De situatie was vergelijkbaar met wat nu in de landen zoals Brazilië gebeurt – hele families die op de vuilnisbelt wonen. Hyojin heeft onder andere de hiërarchische connecties bestudeerd tussen de mensen die daar werkten.’

Strijd tegen vuilnis

Naast de drie promovendi was er ook een postdoc werkzaam op het project. ‘Nou ja, postdoc,’ lacht Cwiertka,’ hij is pasgeleden met pensioen gegaan.’ Stefan Landsberger schreef een monografie over afvalverwerking in Beijing. Aan de hand van interviews met afvalproducenten, vuilnisophalers, overheidsfunctionarissen en milieuorganisaties schetst hij in zijn boek ‘Beijing Garbage, A City Besieged by Waste’ hoe de centrale en lokale overheid tevergeefs strijden tegen de groeiende bergen vuilnis in de miljoenenstad.

Cover Consuming Life in Post-Bubble Japan

Zelf heeft Cwiertka haar blik gericht op Japan. De door haar geredigeerde open access bundel ‘Consuming Life in Post-Bubble Japan’ beschrijft de impact van de nieuwe retoriek van recycling en energiebesparing op het Japanse consumentisme en de groeiende focus op recycling binnen de Japanse kunstwereld. Daarnaast bestudeerde ze de verpakkingscultuur in dat land. ‘In Japan spelen verpakkingen een grote rol in de consumptiecultuur. Ze zijn vaak overdadig, relatief duur ten opzichte van het product dat erin zit, en gaan maar kort mee. Niet zelden krijgen producten twee tot drie keer per jaar een verpakkingsfacelift. Daarnaast wordt er gelet op details. Elke verpakking moet bijvoorbeeld zonder hulp van een schaar open kunnen.’

ingang tentoonstelling in het Asia Pacific Museum in Warschau

Cwiertka werkt aan een monografie over dit onderwerp, en organiseerde de tentoonstelling ‘Too Pretty to Throw Away: Packaging Design from Japan’, die in drie musea in Nederland en Polen te zien is geweest. ‘Als je aan een doorsnee Japanner vraagt waarom men in Japan zo veel aandacht geeft aan verpakkingen, zal hij antwoorden dat dat een onderdeel is van de Japanse traditie en cultuur. Maar een historische analyse laat een heel ander beeld zien. Omdat de vormgeving van de Japanse verpakkingen vaak gebruikmaakt van decoratieve kunst uit het verleden, lijken ze veel ouder dan ze daadwerkelijk zijn. De huidige conventies rondom verpakking zijn in feite pas na de Tweede Wereldoorlog tot stand gekomen.’

Nieuw open access tijdschrift

Een andere tastbare opbrengst van het Vici-project is het interdisciplinaire open access tijdschrift Worldwide Waste: Journal of Interdisciplinary Studies dat Cwiertka heeft opgericht. ‘Er bestond nog geen tijdschrift dat interdisciplinair afvalonderzoek beschrijft vanuit een geesteswetenschappelijke invalshoek. Bovendien wilde ik de wereld in zijn geheel presenteren, en niet alleen maar onderzoeken uit West Europa en de Verenigde Staten. Artikelen variëren van de rol van afval in films tot de arbeidsomstandigheden tijdens het recyclen van e-waste in China.’ Het blad is nog maar net gelanceerd, en moet nog groeien. ‘Maar als het gaat lopen, zou het iets moois teweeg kunnen brengen.’

Op dit moment werkt Cwiertka nog aan haar afsluitende monografie. Wat ze daarna gaat doen, weet ze nog niet. ‘Wachten op mijn pensioen,’ zegt ze quasi-grappend. ‘Mijn Veni-, Vidi- en Vici-beurs hebben mij de afgelopen vijftien jaar in staat gesteld mooi onderzoek te doen. Daar ben ik zeer dankbaar voor. Maar nu valt er een gat. Ik moet nog wennen aan slechts een dag in de week onderzoekstijd en nul euro onderzoeksbudget. Er is een brede maatschappelijke discussie gaande over de plastic soep en hoe die te verminderen. Verpakkingen, met name van voedsel en drank, spelen daarbij een belangrijke rol. Ik zou daar heel graag dieper in willen duiken.’

Meer informatie

Tekst Sonja Knols