Afrikaanse inheemse voedingsmiddelen

Case

Afrikaanse inheemse voedingsmiddelen

Kansen voor verbeterde voedsel- en voedingszekerheid

Lokale en inheemse voedingsmiddelen hebben een groot potentieel om bij te dragen tot een betere voedsel- en voedingszekerheid en economische zelfredzaamheid van arme en gemarginaliseerde boeren en consumenten in Sub-Sahara Afrika. Om dit potentieel te realiseren, is er meer kennis nodig over de productie-, verwerkings- en afzetmogelijkheden van waardevolle inheemse gewassen en voedingsmiddelen. Daarnaast moeten beleidsmakers aan boord komen. Ze spelen een belangrijke rol bij het bevorderen van waardeketens van arme, landelijke en vrouwelijke boeren en producenten die ernaar streven deze voedzame inheemse voedingsmiddelen op een bredere markt te brengen.

Nadat honger decennialang is afgenomen, neemt hij lamgzaam weer toe. In Afrika is één op de vijf mensen ondervoed. De strijd voor voedsel- en voedingszekerheid staat prominent op de Agenda 2030 voor duurzame ontwikkeling. Interventies van donoren, overheden en bedrijven richten zich op innovaties in gewasvariëteiten, agrarische inputs en technologieën. Een aantal onderzoeksprojecten van het Food & Business Research programma, onderzocht een geheel andere aanpak: het promoten van lokale en inheemse voedingsmiddelen en gewassen, voortbouwend op de traditionele kennis en technologieën, en de ‘lokale voedselplaat’ van lokale boeren en gemeenschappen.

Inheems voedsel is plantaardig en dierlijk voedsel dat van nature bestaat en wordt geproduceerd op specifieke locaties en wordt geconsumeerd als onderdeel van traditionele diëten

Zeven transdisciplinaire projecten in Sub-Sahara Afrika onderzochten de productie-, verwerkings- en marketinguitdagingen en kansen van inheemse groenten (zoals Afrikaanse nachtschade en spinplant) en andere planten (zoals Moringa oleifera, in de volksmond de Wonderboom genoemd), gefermenteerde zuivelproducten, en zuigelingenvoeding gemaakt van lokale plantaardige en dierlijke bronnen. Deze case is gebaseerd op een synthesestudie van deze projecten en geeft belangrijke inzichten in het potentieel van inheemse voedingsmiddelen om bij te dragen aan de voedsel- en voedingszekerheid van de armen en gemarginaliseerden, evenals aan de diversificatie van het voedselsysteem.

Sociale voordelen en uitdagingen

Het promoten van inheemse voedingsmiddelen heeft twee grote sociale voordelen: deze gezonde en voedzame voedingsmiddelen zijn betaalbaar voor de armen en ze kunnen de producenten en verwerkers, die vaak vrouwen zijn, kracht geven. Vanwege de traditionele kennis die aan inheemse voedingsmiddelen wordt gehecht, kan hun promotie ook het respect voor de culturele identiteit van mensen vergroten.

Foto: Anita Linnemann

De grootste uitdaging om deze sociale mogelijkheden ook werkelijk te realiseren, is een gebrek aan wetenschappelijke kennis over de voedingswaarde van veel inheemse voedingsmiddelen, evenals over effectieve verwerkings- en conserveringstechnologieën. Hieraan leverden de onderzoeksprojecten van het Food & Business onderzoeksprogramma belangrijke bijdragen. In Zambia, Kenia en Benin is de voedingswaarde (macro- en micronutriënten, mineralen, vitamines, eiwitten en zuren) van traditioneel geconsumeerde gefermenteerde voedingsmiddelen en meer dan driehonderd eetbare planten, groenten, granen, zaden en dierlijke hulpbronnen (zoals slakken, insecten, vis) ) getest en gedocumenteerd. Op basis van de onderzoeksinzichten experimenteerde een ziekenhuis in Zambia met het gebruik van mabisi, een traditioneel gefermenteerd melkproduct, voor de behandeling van ernstig ondervoede baby's. In Kenia verhoogden nieuwe conserveringstechnieken ontwikkeld voor inheemse groenten niet alleen hun houdbaarheid, maar ook hun voedingswaarde.

Economische voordelen en uitdagingen

Het promoten van lokale en inheemse voedingsmiddelen heeft het potentieel om het levensonderhoud van kleinschalige boeren en ondernemers die deze voedingsmiddelen verbouwen, verwerken en op de markt brengen aanzienlijk te verbeteren. Vrouwen in Kenia en Benin kregen een hoger en regelmatiger inkomen door het verbouwen en verwerken van inheems voedsel. Bovendien zijn er veel mogelijkheden voor samenwerking voor verbeterd waardeketenbestuur, bijvoorbeeld met boerencoöperaties, vrouwenorganisaties, jeugdgroepen, gemeenschapszaadbanken of consumentenorganisaties.

Foto: Francesco Rampa

Er zijn echter ook aanzienlijke uitdagingen die de projecten hebben aangepakt. Een knelpunt voor kleine boeren, die hun productie willen opschalen buiten de huishoudelijke en informele markt, is een gebrek aan goedgekeurde en betrouwbare productie- en verwerkingstechnologieën (die zijn vereist voor kwaliteitsconsistentie). De onderzoeksinzichten hebben bijgedragen aan betere verwerkingstechnieken van voorgekookte rijst in Benin en het drogen van groenten in Kenia.

Een ander knelpunt is het gebrek aan certificering van de meeste inheemse gewassen en voedingsmiddelen. Twee projecten bereikten belangrijke mijlpalen door nauw samen te werken met overheidsinstanties: in Benin werd een nieuw ontwikkelde zuigelingenvoeding gecertificeerd en is nu te koop in supermarkten; in Oeganda kregen inheemse groentezaden een verbeterde wettelijke erkenning. In Zambia wordt er samengewerkt om de optimale verwerkingsparameters vast te stellen - het combineren van inheemse kennis en wetenschappelijke laboratoriumtests - evenals voor de certificering van gefermenteerde zuivelproducten. Het project bewees het hoge marketingpotentieel, ook in stedelijke gebieden, van deze traditionele zuivelproducten.

Een hoog marketingpotentieel brengt echter ook een risico met zich mee. De kansen voor kleine boeren en ondernemers om hun inheemse voedselbedrijven op te schalen, worden mogelijk gekaapt door grote, commerciële bedrijven. In dit geval worden economische voordelen behaald door de sterkere actoren in de waardeketen. De formalisering van waardeketens heeft mogelijk nog een andere trade-off waar in een vroeg stadium op moet worden geanticipeerd: de productprijzen van inheemse voedingsmiddelen kunnen stijgen, waardoor deze voedzame voedingsmiddelen minder betaalbaar zijn voor de armen.

Milieuvoordelen en uitdagingen

Inheemse voedingsmiddelen hebben het potentieel om de ecologische duurzaamheid te verbeteren door bij te dragen aan agrobiodiversiteit, door klimaatbestendigheid te versterken (bijvoorbeeld vanwege de genetische diversiteit binnen de boerenvariëteiten van inheemse gewassen) en door de vaak lagere aantasting van natuurlijke hulpbronnen in vergelijking met meer commerciële en intensief gekweekte gewassen. Omdat inheemse groenten vaker per jaar kunnen worden geoogst dan veel andere gewassen, ondersteunen ze bovendien de veerkracht van boeren die vanwege de gevolgen van klimaatverandering vaker worden geconfronteerd met mislukte oogsten.

Foto: Anita Linnemann

Hoewel deze milieuvoordelen niet tot de primaire onderzoeksdoelstellingen behoorden, kregen verschillende projecten relevante inzichten in het gebruik van organische meststoffen en instrumenten voor ongediertebestrijding, waterbesparende technieken of het behoud van lokale bosbronnen. De potentiële ecologische voordelen van inheemse gewassen verdienen meer investeringen in onderzoek, temeer omdat de knowhow van lokale boeren over het telen en behouden van deze gewassen afneemt.

En vooruit!

Het potentieel van lokale en inheemse voedingsmiddelen voor voedsel- en voedingszekerheid is lange tijd genegeerd, maar de belangstelling groeit wereldwijd. In 2020 zal een All-Africa Summit over dit onderwerp plaatsvinden, gesponsord door internationale donoren en het World Vegetable Center. Het onderzoek toonde bovendien aan dat stedelijke consumenten in Afrikaanse steden steeds meer inheemse en traditionele voedingsproducten kopen, vooral als deze bewezen gezondheidsvoordelen hebben. Deze belangrijke bevinding trekt de gebruikelijke veronderstelling in twijfel dat het promoten van inheemse voedingsmiddelen lastig is vanwege hun lage status bij jonge, stedelijke consumenten. De groeiende wereldwijde markt voor biologische en gezondheidsvoeding suggereert ook aantrekkelijke zakelijke kansen.

Om al deze kansen te benutten, moeten inheemse voedingsmiddelen echter onderdeel worden van de beleidsvorming. Lokale en nationale beleidsmakers in de projectlanden toonden interesse, vooral in het geval van positieve marktvooruitzichten. Maar omdat 'geld praat', benadrukken de resultaten van het project dat, in samenwerking met beleidsmakers, kritische vragen moeten worden gesteld over wie baat zal hebben bij de promotie van inheemse voedingsmiddelen (kleine boeren of commerciële producenten? Vrouwen of mannen? Landelijke of stedelijke consumenten?), en hoe kan dit het beste worden bereikt (formele versus informele waardeketens? Productie voor de landelijke of stedelijke markt? Voor binnenlandse consumptie of export?). Het open en kritisch bespreken van de politieke en marktdynamiek en afwegingen is essentieel om ervoor te zorgen dat de bevordering van inheemse voedingsmiddelen in de eerste plaats de voedsel- en voedingszekerheid van de armen en gemarginaliseerden ten goede komt.

Foto: Francesco Rampa

Food & Business Research programme

Wist u dat? De projecten worden allemaal uitgevoerd door een consortium van academische, particuliere en NGO-partners, wat een belangrijke factor is bij het bevorderen van de opname van onderzoek door relevante lokale, nationale en internationale belanghebbenden

Food & Business Research is gericht op het aanpakken van hardnekkige uitdagingen op het gebied van voedselzekerheid in lage- en middeninkomenslanden. Het richt zich op de dringende en groeiende behoefte aan adequate kennis en oplossingen voor regionale en lokale problemen in verband met voedselzekerheid. Food & Business Research bestaat uit twee financieringsinstrumenten: het Food & Business Global Challenges Program (GCP) en het Food & Business Applied Research Fund (ARF). Beide maken deel uit van de Food & Business Knowledge Agenda van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken (BUZA).

  • Het doel van GCP is het bevorderen van op onderzoek gebaseerd geavanceerd begrip van opkomende sleutelproblemen in de mondiale en regionale voedselzekerheid en hun impact op de lokale voedselzekerheid en de rol van de ontwikkeling van de particuliere sector.
  • Het doel van ARF is het bevorderen van door onderzoek ondersteunde innovaties die bijdragen aan voedselzekerheid en ontwikkeling van de particuliere sector in de partnerlanden van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking.

Food & Business Research wordt gezamenlijk gefinancierd door BUZA en NWO-WOTRO en wordt beheerd door NWO-WOTRO.

Lees verder (Engels)