‘Playing field’ voor mannen en vrouwen is ongelijk

Case

‘Playing field’ voor mannen en vrouwen is ongelijk

100 vrouwelijke profs erbij op Internationale Vrouwendag

In de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens lezen we dat mannen en vrouwen dezelfde rechten hebben. De praktijk blijkt aanzienlijk weerbarstiger. Oók in Nederland. Belle Derks weet er alles van: zij verricht er aan de Universiteit Utrecht onderzoek naar, met Vidi-financiering van NWO. Tevens is ze vanaf april officieel voorzitter van de Jonge Akademie. ‘Op m’n negende jaar verwonderde het me al dat de school meisjes en jongens zo verschillend behandelde.’

Op donderdag 8 maart viert de wereld Internationale Vrouwendag. OCW en NWO zetten hun streven naar een evenwichtige verdeling tussen mannen en vrouwen op hoogleraarsposities kracht bij door op die dag de toekenningen van de Westerdijk Talentimpuls bekend te maken: honderd extra vrouwelijke hoogleraren erbij, netjes verdeeld over alle Nederlandse universiteiten!

Hoogleraar Belle Derks: ‘Ik ben heel blij met de Westerdijkhoogleraren. Goed dat OCW en NWO deze nieuwe hoogleraren niet met naam en toenaam presenteert. Hiermee voorkom je stigmatisering door nadruk te leggen op het speciale programma dat nodig was om deze vrouwen promotie te bieden. Het is daarentegen extra belangrijk dat de universiteiten de kwaliteiten van hun kandidaten benadrukken en zeggen: ‘Kijk eens, we hebben nieuwe talenten ontdekt. En die belonen we met de hoogleraarspositie die ze verdienen.’ Dát is de boodschap. In specifieke namen en rugnummers ben ik niet geïnteresseerd, ik wil het percentage vrouwelijke hoogleraren eindelijk écht omhoog zien gaan.’

Meisjes moesten breien en haken tijdens handarbeid. Ik vroeg: waarom de jongens niet?
- Belle Derks

Belle Derks. Foto: Universiteit UtrechtBelle Derks. Foto: Universiteit Utrecht

Belle Derks (38) kan zich als de dag van gisteren herinneren dat haar op de kleuterschool werd gevraagd te tekenen welk beroep ze later wilden kiezen: veel meisjes beeldden steevast een verpleegkundige uit, met een witte muts en een rood kruis erop. ‘Ik wilde juist worden wat m’n vader was: een computermens. Ik was verbaasd dat er typische meisjeskeuzes waren waarvan ik niet op de hoogte was. Ik was 9 jaar en herinner me nog mijn verontwaardiging dat ik dingen moest omdat ik een meisje was. Meisjes moesten breien en haken tijdens handarbeid. Ik vroeg: waarom de jongens niet? Het antwoord van de juf was: Jij hebt er later nog wat aan. Uit protest heb ik alles met zwarte wol gebreid. Ik was oprecht beledigd. Ik denk dat ik op m’n negende feministe werd.’

Gelijke vertegenwoordiging

Gelijkheid tussen mannen en vrouwen draagt bij aan een vreedzame en duurzame wereld, zo stellen de Verenigde Naties. Vrouwen en meisjes worden vaak nog achtergesteld ten opzichte van jongens en mannen, ongeacht land of regio. Gelijkwaardigheid staat in de Sustainable Development Goals van de VN omschreven in het vijfde doel: gelijke rechten voor vrouwen op het gebied van onderwijs, gezondheid en werk, naast een gelijke vertegenwoordiging ten opzichte van mannen in politieke en economische besluitvorming. In 2030 moeten vrouwen evenveel kansen hebben als mannen, om mee te beslissen binnen de politiek, de economie en het openbare leven. Dat vereist enorme inspanning.

Wist u dat? Het Queen Bee-effect is een overlevingsstrategie die vooral voorkomt in organisaties waar vrouwen op topposities sterk in de minderheid zijn

Queen Bee-effect

Belle Derks’ onderzoek richt zich op de effecten van negatieve stereotypering van vrouwen en etnische minderheden op psychologische uitkomsten, zoals hun motivatie en zelfbeeld, maar ook op fysiologische reacties en breinprocessen. ‘Op dit moment onderzoek ik wat de rol van vrouwen zelf is in de ongelijke uitkomsten tussen mannen en vrouwen. We zien dat vrouwen in topposities soms vrij negatief zijn over vrouwen op lagere posities. Dit wordt het Queen Bee-effect genoemd.

In mijn onderzoek laat ik zien dat dit gedrag een overlevingsstrategie is die vooral voorkomt in organisaties waar vrouwen op topposities sterk in de minderheid zijn. In zulke organisaties heersen lagere verwachtingen over de kwaliteiten van vrouwen en moeten vrouwen dus dubbel zo hard werken om hetzelfde te bereiken als hun mannelijke collega’s. Gevolg is dat ze als een van de weinige vrouwen wél de top bereiken en dan vanzelf denken: ik ben bijzonder en heel anders dan andere vrouwen. En: we hoeven niets extra’s voor vrouwen te doen want ik heb het immers óók gered.

Groepsportret, gemaakt na de oratie van professor Johanna Westerdijk op 10 februari 1917 aan de Rijksuniversiteit Utrecht. © WikimediaGroepsportret, gemaakt na de oratie van professor Johanna Westerdijk op 10 februari 1917 aan de Rijksuniversiteit Utrecht. © Wikimedia

Genderongelijkheid

 ‘Een ander proces dat we onderzoeken,’ vervolgt Derks, ‘handelt over de schuldgevoelens onder vrouwen die werk en gezin combineren. Die kunnen enorm zijn. Waarom heb je een fulltime baan als je kinderen hebt, is een veelgehoorde vraag; aan vrouwen hè, niet aan mannen. Onderzoek toont aan dat onze sociale normen ook vandaag de dag nog voorschrijven dat je een goede moeder bent voor de kinderen en het gezin door er altijd voor ze te zijn… mannen zijn een goede vader als ze voor voldoende inkomen zorgen. In Nederland werken veel vrouwen maar weinig vrouwen werken veel. Je kunt je echter afvragen in hoeverre de keuze van vrouwen om parttime te gaan werken een ‘vrije’ keuze is en in hoeverre mannen echt vrij zijn om minder te gaan werken om bij de kinderen te zijn. De playing field is niet gelijk.’

De appel valt niet ver van de boom: ‘Ik heb m’n moeder altijd zien studeren. Ze was relatief jong toen ze moeder werd van mij. Op zaterdagen vertoefde zij in archieven voor haar onderzoek dus bracht mijn vader ons naar zwemles en zorgde hij voor ons. De normaalste zaak van de wereld in mijn ogen. Zo ben ik opgevoed.’

Maar genderongelijkheid gaat niet alleen over vrouwen. Derks doet ook onderzoek naar de nadelen die genderstereotypen hebben voor mannen. ‘Van mannen hebben we ook bepaalde verwachtingen: dat ze kostwinner zijn en op status gericht zijn. In ons onderzoek zien we dat mannen op subtiele wijze afgestraft worden als ze deze verwachtingen schenden. Bijvoorbeeld: een man met een vrouw die een betere carrière heeft vinden we ‘n beetje een sukkel. Ook zijn vrouw beoordelen we negatief, zij zal wel ijzig en bitchy zijn. Je kunt er dus wel voor kiezen om de verwachtingspatronen te ontlopen, maar dan krijg je wel te maken met subtiele vormen van sociale afkeuring.’

Carrièreperspectief voor jong talent

De kersverse voorzitter van de Jonge Akademie (JA) – een platform van jonge topwetenschappers uit verschillende disciplines – gaat bijdragen aan het formuleren van een antwoord op de vraag welke  weg de wetenschap moet inslaan in de ogen van de jongste generatie wetenschappers.

Derks: ‘Belangrijk thema binnen de Jonge Akademie is het carrièreperspectief voor getalenteerde jonge wetenschappers. Zonder Veni maak je steeds minder kans op een stabiele carrière. Heel het beleid convergeert naar een paar mensen die in het Veni-Vidi-Vici keurslijf passen. Dat vind ik in toenemende mate moeilijk te verkroppen. Ik geloof in samenwerking en niet in individuen. Ik ben succesvol geweest – dat is nu eenmaal zo – mede omdat mij een paar keer een goede kans is geboden en ik die heb gegrepen. Niettemin vergalt het mijn plezier ook: ik investeer veel tijd in jong talent maar kan mijn talentvolle postdocs en aio’s geen stabiliteit bieden. Binnen de Jonge Akademie kan ik over die problematiek sparren en er een platform voor vinden.’

Meer informatie

Prof. dr. B. (Belle) Derks (1979) is hoogleraar Psychological perspectives on organisational behaviour within institutions bij de vakgroep Sociale en Organisatiepsychologiericht van de Universiteit Utrecht. Zij kreeg onder meer in 2008 een Veni (‘A Neuroscience Approach to Social Identity Threat: The Role of Preconsious Processes in Motivational Withdrawal among Members of Stigmatized Groups’) en in 2015 een Vidi (‘The Queen-Bee-Phenomenon: How men and women interactively maintain gender inequality in the workplace’). Sinds 2016 is zij lid van de Jonge Akademie (KNAW). Vanaf volgende maand is zij voorzitter.

Foto in de banner: Hoogleraren lopen in cortège vanaf het Plein naar het Spui in Den Haag uit protest tegen de bezuinigingsplannen (2011) van het kabinet in het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek. Anna Tilroe kijkt even in een spiegeltje. Foto: Bert Beelen/Hollandse Hoogte