Lotte Jensen publiceert actueel rampenboek

Boek Crisis en Catastrofe - Lotte Jensen

De nieuwe bundel ‘Crisis en Catastrofe’ belicht de historische omgang van Nederlanders met rampen. Er worden parallellen getrokken met de huidige pandemie en hoe we daarmee omgaan.

Het is een vruchtbare tijd voor disaster studies, het opkomende vakgebied dat de economische, sociale en culturele impact van rampen bestudeert. Lotte Jensen, hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit en leider van het NWO-Vici-project Dealing with disasters, stelde een boek samen over de Nederlandse omgang met rampen tussen 1755 en 1918. Denk daarbij bijvoorbeeld aan de Amsterdamse Schouwburgbrand van 1772, de Leidse buskruitramp van 1807, de stormvloed van 1825, de hongersnood van de jaren 1845-1848 en de uitbraak van de Spaanse Griep in 1918. Denk ook aan de koloniën, waar natuurrampen zoals vulkaanuitbarstingen en overstromingen terugkerende fenomenen waren. Hoe gingen Nederlanders om met die crises? Welke vormen van veerkracht en solidariteit legden ze aan de dag? En hoe werden de rampen afgebeeld in de media van die tijd?

Boekcover Crisis en Catastrofe - Lotte Jensen
Het boek trekt parallelen met de huidige pandemie en hoe we daarmee omgaan (AUP)

Rampliederen

Het boek laat onder meer zien dat vanaf 1780 het begrip ramp minder vaak met de goddelijke voorzienigheid in verband wordt gebracht, en meer wordt gezien als iets wat een regionale of nationale gemeenschap overkomt. Ook blijkt dat in de negentiende-eeuwse media net zoals nu sensatiezucht heerste. De voorgangers van huidige ‘clickbait’ waren spectaculaire koppen in de bladen en huiveringwekkende prenten, ook toen al goed voor de verkoopcijfers. Tegelijkertijd wilde men troost verschaffen en lessen aanreiken, empathie wekken voor de slachtoffers en tot liefdadigheid aansporen. Samen bidden en rouwen versterkte het gemeenschapsgevoel, wat nodig werd geacht om uit de crisis te komen. Een opmerkelijk fenomeen zijn de ‘rampliederen’. Die bezongen de feiten van de ramp, inclusief bloederige details en wonderbaarlijke reddingen. Ze presenteerden ook een godsdienstige moraal: wie zijn leven beterde, kon de toekomst met meer vertrouwen tegemoet zien. Net als nu werd in de negentiende eeuw van de vorst verwacht dat hij een rampplek bezocht. Die bezoekjes golden als speciale gebeurtenissen, waar ook weer liederen over werden gezongen en prenten van werden verkocht.

Historische wortels

Jensen ziet in haar inleiding tot de bundel veel parallellen tussen rampen vroeger en nu: het belang dat aan opbeurende woorden van de Oranjevorst wordt gehecht. De troostende rol van cultuur. Vergelijk de rampliederen van toen met de online muzikale initiatieven, gelegenheidsgedichten en benefietconcerten die ons tijdens de coronacrisis dichter bij elkaar brengen. En zowel in de negentiende eeuw als nu bepalen de massamedia hoe het publiek een ramp ziet. ‘Reacties op de huidige crisis maken gebruik van bekende patronen, beeldrepertoires en omgangsstrategieën’, aldus Jensen in het boek. ‘Wat nieuw lijkt, heeft vaak diepe historische wortels. Het verleden stelt ons in staat actuele crises in een langetermijnperspectief te plaatsen en, bij tijd en wijlen, de verworvenheden van onze eigen tijd beter op waarde te schatten.’

Meer informatie