Getrouwd, gescheiden maar nog altijd gevangen

Recht op scheiden

Gescheiden zijn, maar toch niet loskomen van je ex omdat het religieuze huwelijk nog wel voortduurt. Dat vergalt het leven van vrouwen wereldwijd. Maastrichtse onderzoekers dragen oplossingen aan, maar zijn nog niet tevreden met de stappen die de minister in Nederland zet.

Tekst: Mariette Huisjes

Dit artikel is verschenen in het NWO-magazine Resultaat

Wat is huwelijkse gevangenschap?

Van huwelijkse gevangenschap is sprake wanneer iemand (meestal een vrouw) tegen haar zin in een religieus huwelijk blijft, omdat het niet lukt dat te ontbinden. Het fenomeen is al lang bekend uit orthodox-joodse kringen, waar een vrouw die wil scheiden een instemmingsverklaring of ‘get’ nodig heeft van haar man. Maar ook vrouwen uit andere religieuze gemeenschappen hebben er volgens hoogleraar Privaatrecht Susan Rutten last van. Denk aan moslims, bevindelijk gereformeerden en katholieken. Er zijn landen waar het burgerlijk huwelijk tegelijk een religieuze verbintenis is. Als mensen daar getrouwd zijn en vervolgens voor de  Nederlandse wet scheiden, betekent dat echter niet automatisch dat daarmee ook het religieuze huwelijk is ontbonden.
Gevangen zitten in een religieuze huwelijksband kan verschillende consequenties hebben: van je belemmerd voelen om te scheiden door morele druk vanuit de geloofsgemeenschap tot doodsbedreiging door de ex-man en ex-schoonfamilie, die de scheiding niet erkennen en zich in hun familie-eer aangetast voelen. Sommige vrouwen kunnen hun paspoort niet verlengen zonder toestemming van hun ex, ze kunnen niet zelfstandig reizen of geen nieuwe liefdesrelatie aangaan, omdat die als overspelig wordt beschouwd. Huwelijkse gevangenschap tast fundamentele mensenrechten aan, stellen de onderzoekers.

Wat zijn de oplossingen?

De onderzoekers dragen verschillende oplossingen aan, gebaseerd op goede ervaringen in het buitenland en vele gesprekken met slachtoffers, maatschappelijke organisaties, juristen, hulpverleners en religieuze leiders. Allereerst, voorkomen is het beste, dus moeten mensen weten waar ze aan beginnen, en zo nodig bij het afsluiten van een echtverbintenis afspraken vastleggen over een eventuele scheiding. Daarnaast dragen de onderzoekers teksten aan voor wetswijzigingen, die het makkelijker maken om uit een religieus huwelijk te stappen. Maar ze adviseren ook dat bestaande wetten beter ingezet worden.
Niet willen meewerken aan een religieuze scheiding door een ex-partner kan namelijk als een onrechtmatige daad worden beschouwd. De onderzoekers reiken slachtoffers en hun advocaten instrumenten aan om een rechtszaak hierover succesvol op te bouwen. Tot slot, dit probleem speelt wereldwijd. Het moet volgens de onderzoekers dan ook op de internationale agenda gezet en gehouden worden en expliciet genoemd worden in mensenrechtenverdragen.

Wat doet Nederland?

In april 2018 leidde het onderzoek van Rutten tot discussie in de Tweede Kamer. Minister Dekker van Rechtsbescherming sprak er zijn grote waardering voor uit, nam een deel van de aanbevelingen over en bereidt een wetswijziging voor. Die behelst dat voortaan bij een echtscheidingsverzoek van een burgerlijk huwelijk de rechter ook kan worden gevraagd om de partner te bevelen mee te werken aan de beëindiging van het religieuze huwelijk. Volgens onderzoeksleider Rutten gaat dit wetsvoorstel nog niet ver genoeg. ‘Het laat een groep mensen onbeschermd, namelijk degenen die geen burgerlijk, maar alleen een religieus huwelijk hebben gesloten.’ Rutten ziet liever een wet die stelt dat als een van de partners een religieuze verbintenis wil beëindigen, de andere partner gehouden is hier zijn  onvoorwaardelijke en volledige medewerking’ aan te verlenen.
De minister is echter terughoudend vanwege de vrijheid van godsdienst. ‘Dat is te makkelijk’, volgens Rutten. ‘Dit is een maatschappelijk probleem, dat om een goede oplossing vraagt.’ Die mening deelt ook een aantal Kamerleden, van GroenLinks, D66, de SP en de VVD. Het wetsvoorstel van Dekker ligt nu bij de Raad van State. Rutten heeft goede hoop dat als het in de Kamer wordt behandeld, deze alsnog aandringt op een verdergaande wet, die iederéén vrijlaat uit een verbintenis die voorbij is.

Download