UGent zet in op méér academische vrijheid

Oog voor kwaliteit en vertrouwen, minder papierwerk … De Universiteit Gent voerde eind vorig jaar een radicale wijziging door in het beoordelingsbeleid voor wetenschappers. Hoe zijn de eerste ervaringen? ‘Elke cultuurverandering komt met de nodige opstartproblemen’, zegt rector magnificus Rik van de Walle. ‘Maar ik krijg nu al veel signalen dat men gelukkig is met de nieuwe methode.’

Credits: Van Santen & Bolleurs

Tekst: Merijn van Nuland, beeld: Van Santen & Bolleurs

‘Ik had wel verwacht dat we de regionale pers zouden halen, maar niet dat onze be­leidswijziging ook buiten België zoveel weerklank zou vinden.’ Het nieuwe evalua­tie- en voortgangsmodel voor Gentse we­tenschappers is tamelijk revolutionair in de academische wereld. De universiteit heeft gekozen voor een flinke vereenvoudiging, met min­der papieren bewijslast. Het beoogde resultaat: minder bureaucratie en dus meer tijd voor onder­wijs en onderzoek. Met deze ‘fundamentele cul­tuuromslag’ wil UGent de universiteit ‘teruggeven aan alle UGent-ers’.

Wetenschapper bepaalt eigen rol

Waar veel universiteiten hun personeel afrekenen op kwantitatieve indica­toren zoals de hoeveelheid wetenschappelijke publicaties in toptijdschrif­ten of de aantallen promovendi, kiest de UGent voor een meer kwalitatieve benadering. De wetenschappers (van universitair docent tot hoogleraar) bepalen aan het begin van een vijfjarige periode zelf welke rol zij willen spelen binnen hun vakgroep en binnen de universiteit als geheel. Hoe wenst de docent de universiteit te dienen? En hoe kan de universiteit hem of haar daar het best bij ondersteunen? Deze zogeheten ‘inpassingstekst’ vormt de basis voor de latere beoordeling. Dat houdt ook in dat de docent aan het eind van de periode zelf aangeeft waar hij of zij het meest trots op is, om daarop te worden geëvalueerd. Dat kan nog steeds gaan om publica­ties of promovendi, maar de wetenschapper mag er ook voor kiezen om outreach- of onderwijsactiviteiten zwaarder te laten wegen. Een vijfkoppige HR-commissie begeleidt de docent in deze periode, maar legt geen kwan­titatieve doelen op.

Evaluator wordt coach

Rik van de Walle

Inmiddels is de UGent enkele maanden verder en durft Van de Walle te stellen dat het nieuwe loopbaanmodel de universiteit flink heeft veranderd. ‘We zijn nog volop bezig met de uitrol, maar ik merk nu al dat men positief is over de nieuwe methode. Op de eerste plaats natuurlijk de professoren [in Vlaanderen een containerbegrip voor alle docenten, red.], die uitzicht hebben op meer academische vrijheid. Maar opvallend genoeg hebben jongere wetenschappers en zelfs ondersteunend personeel gevraagd om dit beleid ook voor hén te implementeren. Ik beschouwde dit loopbaanmo­del als een eindpunt, maar het blijkt pas het begin.’ Missie geslaagd dus? Zo ver zijn we nog niet, waarschuwt Van de Walle. ‘Elke cultuurverandering komt met de nodige opstartproblemen, ook in Gent. Ik merk dat de evalua­toren van onze professoren het nog wat moeilijk hebben. Zij gaan immers van een beoordelende naar een meer coachende rol. Vroeger kon je je ver­schuilen achter formulieren. Scoorde een professor in te veel vakjes een onvoldoende, dan zei “het systeem” dat diegene niet goed genoeg pres­teerde. Nu moet je als evaluator zelf verantwoorden waarom iemand niet voldoet, dat is lastiger. Men is daar niet bang voor, maar wel – hoe zal ik het zeggen – bekommerd. We moeten er de komende tijd op toezien dat we niet alsnog de facto terugkeren naar het oude systeem, want dat willen we niet.’

Onderdeel van rat race

Daarnaast is het de vraag wat er gebeurt als de rest van de academische wereld wél veel waarde blijft hechten aan kwantitatieve indicatoren zoals impactfactors en h-indexen. Buiten de muren van de UGent blijven weten­schappers immers onderdeel van de rat race om de schaarse subsidies, aanstellingen en prijzen. Nu de UGent anders gaat beoordelen, kan het zijn dat UGenters minder onderzoeksoutput produceren. Maakt dat de UGent als geheel minder competitief? Het college van bestuur denkt dat het zal meevallen. ‘We hebben er vertrouwen in dat de intrinsieke motivatie […] er borg voor staat dat niemand a priori doelstellingen nodig heeft om uitste­kend te presteren’, schreef de UGent eerder in een persbericht.

Tips voor Nederland

Ook in Nederland wordt druk gesproken over het anders beoordelen en belonen van wetenschappers. Verschillende organisaties – waaronder NWO – gaan dit jaar de dialoog aan met wetenschappers om alternatieven in kaart te brengen. Ook Van de Walle is maandenlang in gesprek geweest met academici voor hij het nieuwe beleid scherp had en hij raadt het zijn Nederlandse collega’s ten zeerste aan.

We hebben onze universiteiten te lang gerund als een bedrijf

‘Spreek met je mensen! Je zult ho­ren dat we onze universiteiten te lang hebben gerund als een bedrijf en hoe dodelijk dat is geweest voor de academische vrijheid. Redeneer vervolgens niet vanuit je managementprincipes, maar vanuit je kerntaken zoals onder­zoek, onderwijs en maatschappelijke dienstverlening. Alleen op die manier kun je de universiteit teruggeven aan de wetenschappers. Het zou me ver­bazen als Nederlandse academici dat niet willen.’


Rianne Letschert: waardeer ook onderwijs, impact en teamwork

Rianne Letschert

Rianne Letschert is rector van Maastricht University en zoekt namens de Vereniging Samenwerkende Nederlandse Universiteiten (VSNU) naar manieren om universitair personeel anders te waarderen en belonen. Ze kijkt met veel interesse naar de UGent.

‘Om me heen zie ik de frustratie toenemen over de bureaucratie en de onzekere carrièreperspectieven van jonge wetenschappers. Ook ligt er te veel nadruk op individuele onderzoeksoutput, waardoor er minder ruimte is voor onderwijs, impact en teamwork. We moeten toe naar een systeem dat voor iedereen werkt, ook als je hart niet bij onderzoek maar bij onderwijs ligt. Nu dienen we vooral de mensen bovenop de wetenschappelijke apenrots.

Nu dienen we vooral de mensen bovenop de wetenschappelijke apenrots

‘In dit licht vind ik het geweldig wat ze in Gent doen. Het helpt ons om de discussie in Nederland los te krijgen. We ondervinden namelijk veel weerstand van mensen die graag alles bij het oude willen laten. Eén verschil met Gent: onze VSNU-werkgroep wil dit probleem integraal aanpakken. Als rector kan ik natuurlijk aan de knoppen van Maastricht University draaien, maar uiteindelijk wil je de hele sector veranderen. Liefst zien we die veranderingen dus vastgelegd in de universitaire cao en in de UFO-func­tieprofielen.’

‘Samen met Frank Baaijens, rector van de TU/e, werk ik aan een actiepaper om te bespreken met de verschillende doelgroepen: wetenschappers, bestuurders en onderzoeksfinan­ciers. We hopen de definitieve versie in september te publiceren en daarna te presenteren op een internationale conferentie. Ik wil in elk geval één spreker absoluut uitnodigen: Rik van de Walle.’

Lees het volledige artikel (pdf)


Artikel UGent

NWO-tijdschrift over wetenschap

Met het NWO-tijdschrift Onderzoek duiden we de de ontwikkelingen, wensen én andere geluiden in het wetenschappelijk veld. Het wordt gratis toegezonden aan onder andere onderzoekers, beleidsmakers, journalisten en andere relaties van NWO.