Schatgraven in historische huishoudboekjes

Utrechtse onderzoekers gebruiken een Vici-subsidie van NWO om de financiële geschiedenis van Nederland te reconstrueren. Dat doen ze met behulp van de oude kasboeken, bedrijfsrekeningen en huishoudboekjes van particulieren.

Tekst: Merijn van Nuland

Oscar Gelderblom en Corinne Boter (beeld: Fjodor Buis)Hoogleraar Oscar Gelderblom, hier met zijn postdoc Corinne Boter: ‘De financiële behoeftes van gezinnen en kleine bedrij-ven zijn niet veranderd, maar er is wel een heel nieuwe financiële infra-structuur.’

Ergens aan het eind van het interview wordt er op de deur geklopt: een collega van de afdeling Internationalisering komt de kamer van Oscar Gelderblom binnen. Ze heeft een berichtje op het intranet gelezen en vraagt zich af of de onderzoekers interesse hebben in een stapeltje accountantsverklaringen van de opa van haar man. Die liggen anders toch maar te verstoffen op zolder.

Oscar Gelderblom, hoogleraar Economische en financiële geschiedenis aan de Universiteit Utrecht, bladert de handgeschreven boekjes uit de jaren veertig, vijftig en zestig die op zijn tafel liggen voorzichtig door. Ineens begint hij geestdriftig te knikken. ‘Kijk, dit is precies wat ik bedoel! Je ziet hier hoe er langzaam maar zeker een onderscheid ontstaat tussen de bedrijfsvoering en het privé-huishoudboekje van het boerengezin. Dat is een verandering die je in die tijd ook bij veel andere kleine en middelgrote ondernemers aantreft. Een zeer bruikbaar document!’ Ook collega-onderzoeker Corinne Boter glimt van trots. Deze maanden is de werkkamer van Gelderblom een zoete inval. Samen met zijn collega’s verzamelt hij financiële documenten uit de 19e en 20e eeuw.

Daarbij heeft hij actief de hulp ingeschakeld van het publiek. Dus komen particulieren – en ook collega’s – in groten getale huishoudboekjes, bedrijfsrekeningen en accountantsverklaringen brengen. Inmiddels staat de teller al op bijna 300 donateurs.

Geschiedschrijving van onderop

‘Aan de hand van al die stukken willen we een beeld krijgen van de financiële geschiedenis van Nederland,’ zegt Gelderblom. Hij financiert het project met de Vici-beurs die hij in 2015 van NWO ontving. Zo’n Vici geeft vooraanstaande wetenschappers de vrijheid een nieuwe onderzoekslijn op te zetten. Gelderblom heeft ervoor gekozen nu eens niet naar de financiële geschiedenis van overheidsinstanties of banken te kijken, maar juist naar die van huishoudens en kleine bedrijven. ‘Hoe veranderde hun financiële situatie over de jaren, en hoe de manier waarop zij met geld omgingen? Een soort geschiedschrijving van onderop dus.’

De onderzoekers vermoeden dat de financiële behoeftes van gezinnen en kleine bedrijven tegenwoordig niet veel anders zijn dan vroeger. Altijd al waren huishoudens en bedrijven op zoek naar slimme manieren om te sparen, te beleggen, te lenen en te verzekeren.

De financiële infrastructuur is daarentegen wel drastisch veranderd: zo hebben we sinds de jaren vijftig een uitgebreide verzorgingsstaat en een grote financiële sector. ‘Het is natuurlijk interessant om te weten hoe gewone huishoudens en kleine bedrijven hun financiële zaken regelden vóór de komst van die financieringsinstanties,’ zegt postdoc Corinne Boter.

Neem het voorbeeld van een begrafenisverzekering. Nu sluit je zo’n verzekering online af. Vroeger stuurde de verzekeringsmaatschappij een agent die elke week een paar cent kwam ophalen. Gelderblom: ‘Is de huidige manier beter? Ik weet het niet. Maar ik denk dat we er niet te gemakkelijk vanuit moeten gaan dat financiële vernieuwing ook altijd financiële verbetering betekent, in het belang van de particuliere klant. Denk bijvoorbeeld alleen al aan alle rommelhypotheken die de financiële crisis hebben veroorzaakt. Wie weet valt er voor de oude vormen van geld verstrekken en verzekeren wel wat te zeggen.’

Donatiestroom

Om de donatiestroom op gang te helpen bouwde de onderzoeksgroep een website en stuurde ze een persbericht uit, maar greep daarnaast ook naar onconventionele methoden. Op
8 oktober – tijdens het Weekend van de Wetenschap – konden mensen hun financiële documenten door deskundigen laten bestuderen. Het Academiegebouw van de Universiteit Utrecht had die zondag dan ook veel weg van de set van Tussen Kunst en Kitsch. In totaal kwamen zo’n driehonderd belangstellenden op het evenement af, waarvan er vijftig ook daadwerkelijk hun stukken ter beschikking stelden van het onderzoek. In eerste instantie maakt de onderzoeksgroep een ruwe dataset met daarin foto’s van alle aangeleverde stukken. ‘Het ontvangen van de documenten is het leukste gedeelte,’ zegt Gelderblom. ‘Vervolgens moeten we alle stukken rubriceren en digitaliseren. Dat is de grootste uitdaging, want we weten van tevoren niet hoeveel stukken we krijgen. Dat maakt het moeilijk in te schatten hoeveel menskracht we nodig hebben.’

Het postdoctoraal onderzoek van Boter zal zich specifiek richten op de financiën in perioden van crisis, zoals de jaren dertig en de Tweede Wereldoorlog. Voor dat laatste onderdeel is inmiddels al samenwerking gezocht met het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. ‘Anders dan je zou verwachten bleef het huishoudboekje van de meeste gezinnen tijdens de bezetting nagenoeg hetzelfde,’ zegt Boter. ‘Zelfs de hondenbelasting werd gewoon doorbetaald. Ik ga nu verder uitrafelen welke financiële strategieën huishoudens tijdens deze oorlogsperiode hanteerden.’

Televisieserie

De pareltjes uit de nieuw verworven collectie van Oscar Gelderblom en Corinne Boter zullen een rol spelen in de zesdelige televisieserie Kasboekje van Nederland. In iedere aflevering zal een levensfase centraal staan: van de financiële opvoeding van kleine kinderen tot aan het testament. Gelderblom: ‘Al die gedoneerde spullen zijn erg waardevol voor ons wetenschappelijk onderzoek, maar scheppen tegelijkertijd de verplichting om iets terug te doen. Je bent immers binnengedrongen in het privédomein van je donateur, en die wil graag wat meer weten over zijn of haar familiegeschiedenis. Daarom is het geweldig dat de NTR nu televisie maakt over de persoonlijke verhalen achter de ingezonden stukken.’

‘Kasboekje van Nederland’ wordt vanaf woensdag 28 maart uitgezonden op NPO2.


Kasboekje van Nederland

Op de website van de NTR vindt u meer informatie over de zes afleveringen van Kasboekje van Nederland.

Deel úw verhaal

Wilt u ook uw verhaal of uw documenten delen? Dat kan via de website van Het kasboekje van Nederland.