Groot en overschrijdend

Roadmap

Dit voorjaar maakte NWO bekend welke grootschalige onderzoeksfaciliteiten de komende tien jaar extra financiële steun ontvangen. De Nationale Roadmap Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur levert niet alleen nieuw gereedschap voor onderzoekers op, maar zorgt ook voor spannende crossovers tussen wetenschapsgebieden.

Tekst: Amanda Verdonk

De ontvangers van de Roadmap-cheques rond NWO-voorzitter Stan Gielen, minister Van Engelshoven en voorzitter van de Permanente Commissie Hans van Duijn. (credits: Sascha Schalkwijk)De ontvangers van de Roadmap-cheques rond NWO-voorzitter Stan Gielen, minister Van Engelshoven en voorzitter van de Permanente Commissie Hans van Duijn. (credits: Sascha Schalkwijk)

Massaspectrometers, biodatabanken, sterke magneten, elektronenmicroscopen, telescopen, gedigitaliseerde datasets – het zijn grootschalige, kostbare infrastructuren die wetenschappers nodig hebben om internationaal toponderzoek te kunnen uitvoeren. Sommige megafaciliteiten zijn zo duur dat individuele kennisinstellingen de financiering en exploitatie ervan onmogelijk alleen kunnen dragen. De in 2016 geactualiseerde Nationale Roadmap Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur brengt onderzoeksvelden bij elkaar om gezamenlijk te bepalen welke apparatuur het meest urgent is. Zo kan een heel onderzoeksveld beschikken over de meest geavanceerde faciliteiten.

Data combineren is de toekomst

De zogeheten Permanente Commissie heeft in 2016 de inventarisatie van alle Nederlandse grootschalige onderzoeksfaciliteiten geactualiseerd. Zij constateerde dat soms op verschillende plekken vergelijkbare apparatuur wordt aangevraagd, en nieuwe investeringen worden gedaan terwijl bestaande faciliteiten nog capaciteit hebben. Daarom bestaat de Roadmap naast 16 individuele faciliteiten uit 17 clusters van faciliteiten, waaraan is gevraagd een gezamenlijke investeringsagenda op te stellen.

Crossovers

Belangrijker nog dan een efficiënter gebruik van bestaande middelen is dat het gezamenlijk beheer van faciliteiten bij uitstek de mogelijkheid biedt om crossovers tussen vakgebieden te ontdekken. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de combinatie van het High Field Magnet Laboratory (HFML) en de Free Electron Laser for Infrared Experiments (FELIX), beide van de Radboud Universiteit Nijmegen. Het HFML genereert zeer sterke magneetvelden en FELIX zeer intens infrarood licht.

Met behulp van financiering uit de Roadmap worden nieuwe laboratoria ingericht die beide technieken combineren. Onder de extreme omstandigheden die zo ontstaan kunnen materialen in toestanden worden gebracht die eerder niet bereikbaar waren. Dat schept unieke mogelijkheden voor onderzoek van moleculen en materialen. Bijvoorbeeld onderzoek naar nieuwe biomarkers voor medische diagnose, naar de motor voor fotosynthese of naar nieuwe materialen voor energiezuinige dataopslag. ‘Deze combinatie is voor ons een terra incognita’, aldus Britta Redlich, directeur van FELIX.

‘Het is heel spannend en we hopen dat we in de toekomst met HFML-FELIX onbegrepen fenomenen kunnen verklaren en nieuwe effecten kunnen opsporen.’

Briljante zet

Ook de bundeling van zogeheten ‘omics’-vakgebieden in de geneeskunde schept nieuwe mogelijkheden. Onderzoek op het gebied van DNA (genomics), eiwitten (proteomics) en producten van de stofwisseling (metabolomics) levert grote hoeveelheden bio-informatie op. In het Netherlands X-omics Initiative, onder leiding van het Radboudumc, wordt die informatie bij elkaar gebracht. Dit maakt het mogelijk om te analyseren hoe cellen en weefsels als systeem functioneren. ‘Maar er is nog zoveel meer mogelijk’, aldus Alain van Gool, hoogleraar Personalized healthcare aan het Radboudumc en coördinator van het initiatief. ‘Met deze subsidie zijn we in staat om meer informatie uit het statisch DNA en dynamische eiwitten en metabolieten te halen en deze data te combineren. Dat is de toekomst! Het was een briljante zet van NWO om de Nederlandse omics-expertise in één cluster te bundelen.’

De onderzoekers hebben nu gezamenlijke expertise en apparatuur, zoals sequencers en massaspectrometers die voor iedereen toegankelijk zijn. Door het koppelen van bio-informatie willen ze therapieën ontwikkelen die heel gericht op een individu zijn afgestemd.

Gouden Eeuw

Niet alleen de bèta- en levenswetenschappen, ook de alfa- en gammawetenschappen kunnen profiteren van een grootschalige gezamenlijke infrastructuur. Bijvoorbeeld in CLARIAH-PLUS (CLARIAH staat voor Common Lab Research Infrastructure for the Arts and Humanities), waar technieken worden ontwikkeld om analoge bronnen van tekst, beeld en geluid te structureren en digitaal te doorzoeken. Het doel is om één geïntegreerd digitaal bestand te maken met alle relevante gegevens voor de geesteswetenschappen.

Dankzij CLARIAH-PLUS hoeven onderzoekers dan niet meer archieven, bibliotheken en musea af te struinen om bronnen te raadplegen, maar kan het met één digitale zoekactie. ‘In de toekomst kunnen geesteswetenschappers alle stappen van de bouw van een onderzoekstool overslaan. Daarmee komt hun focus te liggen waar die hoort: bij het onderzoek’, aldus Lex Heerma van Voss, directeur van Huygens ING en voorzitter van de executive board van CLARIAH.

Zo komen onderzoeksprojecten binnen bereik die voorheen niet mogelijk waren. Zoals het NWO-project Golden Agents, waarin interacties tussen producenten en consumenten van kunst in de Nederlandse Gouden Eeuw worden geanalyseerd. Door bijvoorbeeld informatie over schilderijen, boeken of prenten te combineren met notariële aktes over kunstbezit kunnen nieuwe verbanden worden ontdekt.’ Zo brengt de Roadmap over de volle breedte van het academisch veld, van alfa en gamma tot bèta, partijen bij elkaar die door samen te werken de wetenschap met sprongen vooruit kunnen helpen.

Over de Roadmap

De Nationale Roadmap Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur is in 2008 voor het eerst opgesteld en sindsdien elke vier jaar geactualiseerd. In de laatste Roadmap van 2016 zijn 33 (clusters van) faciliteiten opgenomen, geselecteerd op basis van criteria zoals belang voor wetenschap en samenleving, uniciteit en omvang.

Aan de Roadmap is de mogelijkheid gekoppeld tot structurele financiering van de geselecteerde onderzoeksfaciliteiten. Die wordt verdeeld in tweejaarlijkse rondes. In de laatste ronde was (dankzij aanvullende financiering) een totaalbedrag beschikbaar van 138 miljoen euro. 21 al dan niet geclusterde faciliteiten van de Roadmap dienden een subsidieaanvraag in. Hiervan zijn er door NWO dit voorjaar tien gehonoreerd, op basis van advies van een onafhankelijke internationale beoordelingscommissie.


Download (pdf)