Hightech met oog voor de mens

Volgend jaar gaat een nieuwe call open voor onderzoek in de topsector High Tech Systemen en Materialen (HTSM). Hierin zal ruimte zijn voor onderzoek dat een brug slaat tussen technologische innovaties en de implicaties daarvan voor mens en maatschappij.

Tekst: Sonja Knols, beeld: HH / Frank Muller-project, HH/Marcel van den Bergh

Zo’n tien jaar geleden startte NWO het onderzoeksprogramma Maatschappelijk verantwoord innoveren (MVI), samen met een zestal ministeries. ‘We mogen als Nederland trots zijn op wat we met dat programma en zijn opvolgers bereikt hebben,’ stelt Peter-Paul Verbeek, als hoogleraar Techniekfilosofie verbonden aan de Universiteit Twente.

 

Dankzij gevoeliger hersensensoren staat zelfs de definitie van 'dood' onder druk (credits: HH/Frank Muller).

‘Je ziet dat de MVI-benadering inmiddels op steeds meer plekken een integraal onderdeel wordt van innovatieprogramma’s. Neem bijvoorbeeld het Europese Horizon2020-programma. Daarin zit een Responsible Research and Innovationtak die naar het Nederlandse voorbeeld is gemodelleerd.’

Wat houdt die MVI-benadering dan in? In de kern gaat het om het bouwen van bruggen tussen technologische innovaties en de maatschappelijke implicaties daarvan, zegt Verbeek. Door in een vroeg stadium ethische, juridische, sociologische, economische en gedragspsychologische facetten van innovaties in kaart te brengen, leer je van welke factoren het succes of falen van de innovatie zal afhangen. En vooral ook hoe je deze factoren al mee kunt nemen in de ontwerpfase. Daarmee gaat MVI verder dan ‘ethici die met een vermanend vingertje naar nieuwe technologie wijzen’, haast Verbeek zich te zeggen. ‘Zo kijk ik samen met neuroloog Michel van Putten van Medisch Spectrum Twente naar nieuwe sensoren voor hersenactiviteit. Die kunnen tegenwoordig zoveel gevoeliger meten, dat ze soms in patiënten die hersendood lijken toch nog wat kleine activiteit registreren. Hoe moet je daarmee omgaan? Moet je dan de definitie van hersendood maar aanpassen?’

Smart cities

Een andere belangrijke vraag rondom technologieontwikkeling is welke partijen erdoor beïnvloed worden, en hoe je die inspraak zou moeten geven. Zo onderzocht Merel Noorman in een project aan de Universiteit Maastricht hoe we als samenleving de minder machtige stakeholders meer macht kunt geven in besluiten over technologie. ‘Dit project is ontstaan vanuit de observatie dat overheden in theorie de burger centraal stellen, maar dat dat in de praktijk zelden echt gebeurt. Meestal wordt er wel iets van participatie georganiseerd, maar ontbreekt het aan follow-up. Vaak neemt de partij met het meeste geld of de meeste macht de uiteindelijke beslissing.’

Bewoners van Huize Elisabeth in Vught krijgen gymnastiekles van zorgrobot Zora (credits: HH / Marcel van den Bergh).

Noorman richtte zich op smart cities. ‘Daarbij gaat het over innovaties in het publieke domein. Iedereen krijgt ermee te maken, of hij dat nu wil of niet. Denk aan de vraag waar laadpalen moeten komen voor elektrische auto’s. Dat is niet alleen van invloed op het aantal vrij beschikbare parkeerplekken, maar ook op de netspanning ter plaatse. Hoe neem je dat soort besluiten op een eerlijke manier, en hoe zorg je ervoor dat het besluitvormingsproces kan worden aangepast als het maatschappelijke idee van wat eerlijk is verandert?’ Noormans MVI-project resulteerde in een diagnostisch hulpmiddel waarmee overheden en bedrijven kunnen kijken in hoeverre de service of het product dat zij ontwikkelen overeenstemt met democratische besluitvormingsprincipes.

Thermometer in technologie

Ook Verbeek stond aan de wieg van een breed inzetbare tool. In een door het NWO-MVI-programma gefinancierd project van de Universiteit Twente, UAV International (een bedrijf dat drones verhuurt) en Clear Flight Solutions (een bedrijf dat vogeloverlast voor de luchtvaart bestrijdt) ontwikkelde hij een manier om de ethische en maatschappelijke aspecten van drone-technologie te doordenken. ‘Vervolgens hebben we die tool doorontwikkeld, zodat die ook van toepassing is op andere technologieën. In feite steek je met onze methode een eerste thermometer in een nieuwe technologie, om te meten welke waarden er op het spel staan en wat de impact ervan is op bestaande en toekomstige wetgeving.’

Technisch superieur is niet altijd het beste

Beide van oorsprong technisch opgeleide filosofen – Noorman heeft een master in Kunstmatige intelligentie en Verbeek studeerde een combinatie van technische natuurkunde en filosofie –  pleiten voor een bredere blik op technologieontwikkeling. Noorman: ‘Innovatie gaat verder dan een product op de markt brengen. Je moet je realiseren wat de langetermijngevolgen zijn als jouw product of dienst daadwerkelijk gebruikt gaat worden. Wat technisch superieur is, hoeft niet altijd de beste oplossing te zijn voor de maatschappij.’

In 2019 zal een nieuwe HTSM-call openen. Bèta- en technische onderzoekers krijgen ruimte om samen met alfa- en gammaonderzoekers voorstellen in te dienen, zodat ook de maatschappelijke en ethische aspecten onderdeel van het hightech-onderzoek uitmaken.

Holland High Tech

Voor iedere roadmap binnen de topsector HTSM is een kernteam benoemd met een trekker vanuit het bedrijfsleven en vaste aanspreekpunten vanuit de publieke sector. De kernteams zijn verantwoordelijk voor de programmering van hun roadmap en voor brede participatie van alle belanghebbenden. Innovatieve mkb-ondernemers, leidende wetenschappers, en de partners van Holland High Tech worden daar uitdrukkelijk bij betrokken.

Wat is MVI?

Onderzoek op het gebied van maatschappelijk verantwoord innoveren brengt mogelijke ethische, juridische, psychologische, sociale en economische aspecten van technologie en innovaties in kaart. Daarvoor is een beproefde aanpak ontwikkeld:

  • Interdisciplinaire teams van alfa-, bèta- en gammawetenschappers voeren het onderzoek uit.
  • Het onderzoek vindt plaats in een vroeg stadium, zodat in het ontwerp-proces rekening kan worden gehouden met de ethische en maatschappelijke aspecten.
  • In valorisatiepanels (vergelijkbaar met de gebruikerscommissies bij TTW) worden tussenresultaten besproken met directe belanghebbenden, inclusief bijvoorbeeld beleidsmakers en eindgebruikers. Dit zorgt ervoor dat de behaalde resultaten ook daadwerkelijk worden toegepast.

Meer weten?


Wilt u een bericht ontvangen als de call uitgaat? Meld u aan bij mvi@nwo.nl

Download


Roadmap topsector HTSM

Voor iedere roadmap binnen de topsector HTSM is een kernteam benoemd met een trekker vanuit het bedrijfsleven en vaste aanspreekpunten vanuit de publieke sector.