Politici vervolgd om hun uitspraken verliezen nooit stemmen

9 september 2020

Veroordeeld of niet, een politicus vervolgd om uitspraken riskeert geen electoraal verlies door de strafzaak. Wel daalt het vertrouwen in de politiek, blijkt uit internationaal Vidi-onderzoek van politicologie-hoogleraar Joost van Spanje. Actueel rondom het tweede Wilders-proces en stof tot nadenken voor het OM én de media.

De zelfverzekerde blik van Geert Wilders tijdens de rechtszaken rondom zijn uitspraken over moslims en Marokkanen is te begrijpen. Hij loopt geen risico op gevangenisstraf of verlies van politieke rechten, want dat gebeurt in Nederland niet. In België wel, daar mocht Front National-voorzitter Daniël Féret zich vanaf 2006 tien jaar niet meer verkiesbaar stellen, naast een taakstraf. In Duitsland draaide NPD-leider Günter Deckert in 1995 voor twee jaar de gevangenis in na antisemitische uitspraken.

Joost van SpanjeJoost van Spanje

Vertrouwen in politiek daalt

Politicoloog Joost van Spanje diept deze voorbeelden op na zijn onderzoek in vijf Europese landen, naar rechtszaken tegen politici die werden vervolgd om hun uitspraken. 'In Nederland herinneren we ons de zaken tegen Centrum Democraten Hans Janmaat en Joop Glimmerveen in de jaren negentig.'

Van Spanje focuste op de electorale gevolgen van zulke strafprocessen en het effect op het vertrouwen dat burgers hebben in de politiek. Geen van de zes onderzochte partijen leed verkiezingsverlies na de vervolging van hun leider vanwege uitspraken die mogelijk discriminerend, haatzaaiend of groepsbeledigend waren. De PVV in Nederland en het Front National in België boekten zelfs winst in opiniepeilingen die plaatsvonden in de periode dat de strafzaak tegen hun leiders actueel was. Bij burgers die erg kritisch zijn over de multiculturele samenleving, daalt tegelijkertijd het vertrouwen in de politiek als geheel. 'Dat effect zagen we bij ongeveer 35 procent van alle burgers.'

Enorme hoeveelheid gratis zendtijd

Het OM zou deze kennis moeten meewegen bij de beslissingen een politicus al of niet te vervolgen om mogelijk haat zaaiende uitspraken, vindt Van Spanje. Maar ook de media moeten zich achter de oren krabben. 'Media-aandacht is heel belangrijk voor politici. Vermoedelijk is de aandacht voor de strafzaken medeverantwoordelijk voor het electorale voordeel wij vonden. Het eerste proces tegen Wilders is integraal op tv uitgezonden, dat was een enorme hoeveelheid gratis zendtijd.'

Meer informatie

Joost van Spanje is hoogleraar Politicologie aan de Universiteit van Londen en verbonden aan de UvA. De resultaten uit dit artikel, waarover hij ook vertelde in Nieuwsuur op 4 september, komen uit onderzoek dat hij in 2009 startte en in 2016 voortzette met een Vidi-subsidie van NWO. Van Spanje schreef tussen 2013 en 2019 maandelijks columns op joop.nl. De onderstaande gingen over de rechtszaken tegen Geert Wilders

04-06-2018: Wat werkt tegen haatzaaien?
18-12-2016: Geert, kool en geit: kiezersreactie op vonnis Wilders
05-11-2015: Frankrijk herhaalt het eerste Wildersproces
30-05-2015: Het volgende ‘Proces van de Eeuw’
22-09-2014: Willen jullie meer, of minder PVV-zetels?
17-04-2020: Waarom Wilders wint
15-02-2014: Gerard versus Geert

Op de kritische academische site Stuk Rood Vlees publiceerde Van Spanje met Roderik Rekker op 8 september 2020 het artikel Vervolging Wilders ondermijnde vertrouwen in democratie en rechtspraak.

Bron: NWO