Anders kijken naar afval: NWO-project in de prijzen gevallen

23 oktober 2019

Het onderzoeksproject RE-source heeft de prestigieuze Dutch Design Award 2019 gewonnen in de categorie ‘design research’. Het project brengt afvalstromen in Rotterdam in kaart en levert strategieën op om daar heel anders mee om te gaan: niet als afval, maar als bron van grondstoffen.

Model van Paul Slot. Credits: RE-source/Paul SlotModel van Paul Slot. Credits: RE-source/Paul Slot

Een uitdaging in kaart brengen, daar een oplossing voor ontwerpen, kijken of die werkt, het ontwerp aanpassen, opnieuw onderzoeken, opnieuw bijslijpen. Dat is de essentie van ontwerpend onderzoek. “Intussen kijk je niet alleen welk ontwerp het beste werkt, maar vooral ook op welke nieuwe manieren je zo’n probleem kunt benaderen”, vertelt David Hamers, projectleider van RE-source. Hij is lector aan de Design Academy Eindhoven en onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving. “Die aanpak levert geen pasklaar ontwerp op, zoals in de ingenieurswereld, maar wel verrassende nieuwe benaderingen. Je ontdekt hoe je zo’n probleem kunt reframen. Vandaar ook de naam van ons project: RE-source.”

Systeem opschudden

RE-source is een samenwerking tussen Design Academy Eindhoven/Lectoraat Places and Traces, Vrije Universiteit Amsterdam/Design Cultures, Studio Ester van de Wiel en de gemeente Rotterdam. Het project onderzoekt hoe restmaterialen weer een bron van grondstoffen kunnen worden. Het tweejarige project is gefinancierd door het NWO-domein Sociale en Geesteswetenschappen en het Nationaal Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA, binnen het programma ‘Smart Culture – Kunst en Cultuur’. Het zit nu in de afrondingsfase. “We werken niet in een keurig afgebakend laboratorium”, vertelt Hamers, “maar middenin de praktijk van Rotterdam. We creëren nieuwe situaties in een bestaand systeem, waardoor dat systeem even flink wordt opgeschud – en uiteindelijk verbeterd.”

Grondstof voor iets nieuws

RE-source richt zich op vijf materialen die een rol spelen in de publieke ruimte en die reststromen opleveren: straatstenen, straatmeubilair, slib, plantenmateriaal en gras. “Die materialen zijn heel zichtbaar in de stad”, zegt Hamers, “maar wat je niet ziet zijn de systemen waarin ze nu functioneren, en waarin ze vervolgens op een afvalhoop belanden en uit het zicht verdwijnen. Hoe zitten die systemen in elkaar en hoe kun je daarop ingrijpen?”
De onderzoekers werken samen met allerlei partijen, van stratenmakers tot beleidsmakers en van de gemeentelijke plantsoenendienst tot beheerders van materiaaldepots. Als voorbeeld noemt Hamers gras. “Ecologisch grasbeheer betekent minder maaien”, vertelt hij, “maar dat levert per maaibeurt dus meer gras op, dat je niet meer kunt laten liggen maar moet afvoeren. Nu gaat dat gras via aannemers de stad uit, waar het uiteindelijk wordt gecomposteerd. Maar je kunt het ook gebruiken als grondstof voor iets nieuws.”

Grasbloem van Simone Post. Credits: RE-source/Simone PostGrasbloem van Simone Post. Credits: RE-source/Simone Post

Upcycling

Een van de RE-Source-onderzoekers ontwierp een proces waarbij het gras wordt verwerkt tot hoogwaardige papierproducten, zoals briefpapier of papieren bloemen die als relatiegeschenk kunnen dienen. Hamers: “Wat je anders zou weggooien, krijgt nu door upcycling een hogere waarde, door de esthetische en symbolische functie. Het is iets uniek Rotterdams, dat een verhaal vertelt over de circulaire stad.”
Het gras is het eenvoudigste voorbeeld in het project, zegt Hamers. Voor de andere materialen is het verhaal complexer. Als tweede voorbeeld noemt hij bankjes uit de publieke ruimte, die nu vaak lang uit de running zijn als ze aan reparatie toe zijn. Het team ontwierp een manier om de bankjes in de tussentijd een publieke functie te geven, als toestellen voor een workout. “Een performance-achtige benadering laat mensen op een heel andere manier over materialen nadenken”, zegt Hamers.

Maatschappelijke vraagstukken

Het doel van alle deelprojecten is een stimulans geven aan circulair denken. “We combineren daarbij de ontwerppraktijk met geesteswetenschappelijke methodes”, zegt Hamers. “Door verschillende ingangen te kiezen, kunnen we op een heel andere manier onderzoek doen en een effect hebben op de maatschappij. Dat is een waardevolle aanvulling op het bestaande onderzoekspalet – nodig om de grote maatschappelijke vraagstukken van vandaag te kunnen aanpakken.” Hij lacht. “Daarnaast is het ook gewoon geweldig leuk om te doen.”

Meer informatie

Producten van RE-source zijn te zien bij twee tentoonstellingen tijdens Dutch Design Week (19-27 oktober, Eindhoven:

  • Tentoonstelling RE-source, Campinaterrein Kanaaldijk-Zuid, Hugo van der Goeslaan Eindhoven. (Buitenplein open van 10.00 – 17.00 uur, ontwerpers aan het werk van 11.00 – 16.00 uur, publieke presentaties van ontwerpers van 15.00 – 16.00 dagelijks, m.u.v. 21, 22 en 27 okt.)
  • Tentoonstelling Dutch Design Awards 2019: 2e en 3e verdieping Veemgebouw, Torenallee 36 Eindhoven. Openingstijden: 11.00 – 18.00 uur.
  • https://www.ddw.nl/en/programme/2027/re-source
  • https://www.designacademy.nl/

Overige links:

 

Bron: NWO