Op ooghoogte met het Zuiden

Birgit Meyer is een van de hoofdsprekers op Synergy 2019

29 november 2018

Religieonderzoeker Birgit Meyer spreekt op Synergy 2019 over de invloed van digitalisering op onderzoek en kennisproductie in de sociale en geesteswetenschappen. Het NWO-domein Sociale en Geesteswetenschappen interviewde haar in aanloop naar het congres. Een gesprek over de te grote invloed van big data en over de noodzaak om op 'ooghoogte' samen te werken met wetenschappers uit Afrika en uit andere disciplines.

Birgit MeyerBirgit Meyer

Prof. dr. Birgit Meyer is sinds 2011 hoogleraar religiewetenschap aan de Universiteit Utrecht. Ze ontving in 2015 de NWO-Spinozapremie en de Prijs Akademiehoogleraar van de KNAW. Meyer (1960) studeerde in Bremen (religiewetenschappen en pedagogiek) en aan de Universiteit van Amsterdam (culturele antropologie) en was van 2004 tot 2011 hoogleraar culturele antropologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Ze doet meer dan vijfentwintig jaar onderzoek in Ghana naar de beleving van religie in een veranderende wereld en richt zich in de afgelopen jaren ook op religieuze pluraliteit in Europa.

Donkere kanten

Toen Meyer in 2000 met haar Pionierproject van NWO begon, onderzocht ze vooral hoe de geloofsbeleving van mensen verandert door radio en televisie. Gaandeweg kwamen daar internet en de sociale media bij. Meyer: "Vroeger was ik positiever over de invloed van nieuwe media op het samenbinden van mensen. Nu zie ik vooral de donkere kanten. Uitsluiting, schotten opwerpen, makkelijk je gelijk halen in eigen kring, fake news."

Communiceren gaat gemakkelijker

Digitalisering verandert niet alleen de maatschappij, maar ook de wetenschap. Meyer heeft bijvoorbeeld dankzij Whatsapp veel meer contact dan vroeger met haar collega-onderzoekers in Ghana. "Dat is mooi. En social media bieden ook veel mogelijkheden voor contacten met mensen in het veld. Maar je moet wel oppassen dat je niet gemakzuchtig wordt en achter je bureau blijft zitten. Als antropoloog wil je meemaken hoe mensen zich gedragen. Daarvoor moet je toch echt op pad."

Big data bedreigt handwerk

Meyer vindt dat er in de sociale en de geesteswetenschappen te veel aandacht dreigt voor grote gegevensbestanden en het werken met big data. Als voorbeeld noemt ze de protocollen voor het opslaan en verwerken van gegevens. Die protocollen zijn steeds vaker toegesneden op big data. Meyer: "Ik zeg niet dat big data slecht is, maar ik vind wel dat we moeten oppassen dat kwalitatief onderzoek, zoals veldwerk, met interviews en observaties niet over dezelfde kam als big data wordt geschoren. Er moet ruimte blijven voor niet-gedigitaliseerd onderzoeksmateriaal. De dataprotocollen moeten daarmee rekening houden."

Kennisproductie verandert

In het abstract voor haar lezing geeft Meyer aan dat de veranderingen in de 'infrastructuur voor kennisproductie en distributie' voor sociale en geesteswetenschappers een grote uitdading vormen. Dat bouwt voort op haar recente opiniestuk in NRC (Engelse, langere versie) over de implicaties van de versnelde overstap naar open access. Meyer noemt de implicaties van het zogeheten Plan S nogal ondoordacht en betoogt dat de versnelde overstap op gespannen voet staat met het waarborgen van kwaliteit en met internationalisering.

Samenwerking met disciplines

Samenwerking is een terugkerend thema in het werk van Meyer. In haar nieuwste onderzoeksprogramma Religious Matters in an Entangled World werkt ze niet alleen samen met onderzoekers uit verschillende landen, maar ook uit verschillende disciplines. De eerste fase van het programma is gericht op religieuze beelden, gebouwen en objecten. Vanaf 2019 komt daar religie en voedsel bij. Meyer: "Bij elk thema gaat het om uitwisseling met wetenschappers uit andere disciplines. Denk aan antropologen, kunsthistorici en voedingsonderzoekers. Religie is namelijk een sociaal-cultureel en werelds verschijnsel. Dat kun je het beste vanuit een multidiciplinair perspectief benaderen."

Op ooghoogte met het Zuiden

Meyer wil niet alleen meer samenwerking tussen disciplines, maar ook tussen onderzoekers in Europa en het globale Zuiden. Volgens Meyer zijn veel sociale en geesteswetenschappers traditioneel te sterk op Europa gefocust. Ze zien het Westen als drijfveer van de wereldgeschiedenis. "Dat is een misvatting die helaas nog steeds doorwerkt in onze concepten," aldus Meyer. "Onze huidige wereld is multipolair. Daar moeten we bij de productie van kennis rekening mee houden." In de komende tijd moet internationalisering wat Meyer betreft dan ook veel breder worden opgevat en moet er bijvoorbeeld intensiever samengewerkt worden met onderzoekers in Afrika. Meyer: "We moeten daarbij samenwerken op gelijke voet. Op ooghoogte noem ik dat. Dat is mijn wens voor de nabije toekomst."

Bron: NWO