Ons onderzoeksterrein wordt in rap tempo overhoop gehaald

Maxim Februari is een van de keynote sprekers op Synergy 2019

15 november 2018

Multitalent Maxim Februari is bij het brede publiek vooral bekend door zijn boeken, wekelijkse columns in NRC Handelsblad en andere mediaoptredens. Februari verenigt als geen ander de alfa- en gammawetenschappen in zich. Hij is dan ook een keynote spreker op Synergy 2019 naar wie reikhalzend wordt uitgezien. ‘We zitten midden in een revolutie en die is ingrijpender dan de industriële.’

Maxim FebruariMaxim Februari foto: Hollandse Hoogte

Maxim Februari (55) – schrijversnaam van dr. mr. Max Drenth – studeerde filosofie, Nederlands recht en kunstgeschiedenis in Utrecht. In 2000 promoveerde hij in Tilburg op een proefschrift over de beperkingen van economische rationaliteit. Hij schrijft naast zijn krantenwerk ook romans en essays. Het leverde hem meerdere literaire prijzen op, waaronder de Frans Kellendonkprijs voor zijn gehele oeuvre en dit jaar ook de Heldringprijs voor columnistiek. 

‘Er zijn twee hoofdkwesties omtrent technologische ontwikkelingen die samenvloeien met de sociale en geesteswetenschappen,’ betoogt Maxim Februari. ‘De eerste kwestie is: wat kan de wetenschappelijke alfa-gammawereld bijdragen aan technologie? De tweede is: welke effecten hebben technologische ontwikkelingen juist op die alfa-gammawetenschappen? Ik ben vooral geïnteresseerd in de laatste kwestie.’

De eerste vraag heeft al een prominente plek in het debat, volgens Februari. ‘En ik vermoed dat daar tijdens Synergy 2019 veel aandacht naar zal uitgaan: wat hebben wij in huis om bij te dragen aan technologie? Ondertussen dendert de technologisering voort, zo weten we. Wat betekent díe ontwikkeling voor onze onderzoeksdomeinen; daar ligt vooral mijn interesse op dit moment.’

Zelfstandig beslissingen

Februari weet nog goed dat hij begin jaren tachtig aan de Universiteit Utrecht de enige student filosofie in zijn lichting was. ‘Ethiek is een eeuwenoude, goed ontwikkelde wetenschap. Nu hoor je bedrijven en organisaties beweren dat morele afwegingen in een gedigitaliseerd systeem verankerd zitten. Maar ethiek is meer dan een particulier moreel oordeel in software... Denk bijvoorbeeld aan wapensystemen die zelfstandig beslissingen kunnen nemen. Dergelijke ethische taken worden nogal licht opgevat. Je moet wél aan de samenleving uitleggen wat ethiek precies is en dat valt nog niet mee, kan ik je vertellen.’

Om te voorkomen dat beleidsmakers klakkeloos achter elke nieuwe technologische vinding aan hollen, waarschuwt Februari, moeten onderzoekers in de sociale en geesteswetenschappen alert observeren wát er gebeurt en hóe. ‘Ons onderzoeksterrein wordt in rap tempo overhoop gehaald. Wat betekent digitalisering voor de rechtspraak, als we de mogelijkheid hebben via grootschalige dataverzamelingen verdachten op te sporen – een legitieme vraag waarover we gedegen moeten nadenken. Vormt digitalisering hier een gevaar of biedt zij mogelijkheden? Allebei, denk ik. Het is een ontwikkeling die we niet positief of negatief moeten duiden. We moeten ervan uitgaan dat het gebeurt.’

Wat betekent digitalisering voor onze democratieën? Je kunt immers met big data een complete samenleving besturen. ‘Dataficering’ van de samenleving, zo zei Maxim Februari eerder in een interview, kan ertoe leiden dat ‘alle gegevens die instanties over je hebben aan elkaar worden verbonden. Het zorgelijke gevolg daarvan kan zijn dat je op grond daarvan wel of niet toegang krijgt tot iets. In de toekomst krijg je dan geen kinderbijslag meer als je over de stoep hebt gefietst. En je krijgt misschien ook geen stemrecht meer. Willen we dat?’

Invloed kwijt

Nog een voorbeeld van veranderingen in het alfa-gammadomein? ‘Papieren regels kunnen we interpreteren. In ‘onze’ analoge wereld zijn we gewend rond de tafel te zitten met een wetboek in het midden – daarover discussiëren we. We verhouden ons zelfstandig tot de wet: kunnen hem aanpassen of overtreden. Maar stoppen we nu de rechtsregels in de omgeving, in de infrastructuur van de stad of in onze pacemakers, dan liggen ze buiten ons bereik en zijn we onze invloed erop kwijt. Dat zet de alfagamma wereld op zijn kop. Als we zeggenschap willen houden, zullen we moeten begrijpen dat onze samenleving razendsnel verandert.’ 

Wil je als alfa’s en gamma’s niet worden ‘afgeschaft’, dan moet je méébewegen. ‘Per slot van rekening: alfa en gamma hebben baat bij technologie en de bèta’s hebben iets aan inhoud… We zitten midden in een revolutie en die is ingrijpender dan de industriële: we moeten de krachten bundelen.’ 

Maxim Februari, die ook zitting heeft in de raad van advies van ‘privacywaakhond’ Bits of Freedom, wordt alom geroemd om zijn onbevangen analyses en scherpe pen. Maar een multitalent? Zo zou hij zichzelf niet kwalificeren. ‘De term “slashy” hoor je tegenwoordig onder de jeugd; in mijn geval ben ik dan romancier slash columnist slash rechtsfilosoof… alles tegelijk. Dus ik liep voor op de trend, haha. Ik omschrijf mezelf liever als iemand die op ijsschotsen springt, van de ene discipline naar de andere. In beweging blijven dus.’

Bron: NWO